Influencerların Çocuk Reklamlarında Hukuki Sınırlar

Çocuklara Yönelik Reklamların Temel Hukuki Çerçevesi

6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un 61. maddesi uyarınca ticari reklamların genel ahlaka, kamu düzenine ve kişilik haklarına uygun, doğru ve dürüst olması zorunludur. Tüketicilerin bilgi ve tecrübe eksikliklerini istismar eden, can ve mal güvenliğini tehlikeye atan veya çocukları istismar edici nitelikteki ticari reklamlar yapılamaz. Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği'nin 5. ve 6. maddelerine göre reklamlar çocukları istismar eden ifade veya görüntü içeremez, güvenlik bakımından tehlike yaratabilecek uygulamaları özendiremez ve yayımlandığı mecra ne olursa olsun editoryal ya da eğlence içeriğinden açıkça ayırt edilebilir olmalıdır.

Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği'nin 24. maddesinde düzenlenen çocuklara özgü hükümler yalnızca açıkça çocuklara hitap eden içerikleri değil, çocukları etkileme ihtimali bulunan ve çocukların yer aldığı tüm reklamları kapsamaktadır. İçerikte çocuklara özel olduğuna dair bir ibare bulunmaması, paylaşımı çocuklara ilişkin kuralların dışına çıkarmaz. Bununla birlikte Yönetmeliğin 28. maddesi uyarınca, yaşları veya tecrübesizlikleri sebebiyle özel korunmaya ihtiyaç duyan bir grubun ekonomik davranışının etkilenip etkilenmediği incelenirken genel yetişkin tüketici değil, o hedef grubun ortalama üyesinin algılama kapasitesi esas alınır.

Yönetmeliğin 24. maddesi doğrultusunda gerek çocukları hedef alan veya etkileme potansiyeli taşıyan gerekse çocukların rol aldığı tanıtımlarda; onların bedensel, zihinsel, ahlaki, ruhsal ve sosyal gelişim süreçlerine zarar verebilecek anlatım ya da görseller bulunamaz. Bunun yanı sıra muhatap yaş grubunun nitelikleri gözetilerek çocuklarda asılsız beklenti oluşturan yahut kurgusal olanla gerçeğin ayrımını güçleştiren unsurlara yer verilmesi yasaktır.

Sosyal Medya Paylaşımlarında Şeffaflık ve Biçim Şartları

Sosyal Medya Etkileyicileri Tarafından Yapılan Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Hakkında Kılavuz gereğince tanıtımların açık, anlaşılır ve ilk bakışta fark edilebilir olması zorunludur. Ücret, ücretsiz ürün temini, indirim ya da başkaca bir menfaat karşılığı yapılan paylaşımlarda ticari ilişkinin açıklanması şarttır. Sosyal medya etkileyicisinin bizzat kullanmadığı bir ürünü kullanmış gibi göstermesi veya ispatlanamayan iddialarda bulunması yasaktır. Video formatındaki sosyal medya reklam paylaşımlarında ise bilgilendirmenin ilgili reklam bölümünün başında yazılı veya sözlü olarak yapılması öngörülmektedir.

1 Ağustos 2026 tarihinde yürürlüğe girecek Yönetmelik değişikliğiyle, sosyal medya etkileyicisinin kazanç, indirimli mal veya hizmet ya da etkinliğe katılım yoluyla menfaat sağladığı paylaşımlarda reklam niteliğini göstermek üzere 'reklam' veya 'tanıtım' ibaresinin kullanılması zorunlu hale getirilmiştir. Yine 1 Ağustos 2026 tarihinde yürürlüğe girecek hüküm uyarınca, kişisel verilere dayalı profilleme yöntemleri kullanılarak çocuklara yönelik hedefli reklam yapılması da yasaklanmıştır.

İçerik Sınırları ve Satın Alma Davetlerindeki Yasaklar

Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği'nin 24. maddesi uyarınca çocukların bir mal veya hizmeti edinmek amacıyla ebeveynlerini ya da başkalarını ikna etmeye doğrudan teşvik edilmesi yasaktır. Reklamlarda ebeveynlerin çocuklarına duyduğu sevgi, şefkat ve bağlılık gibi hassasiyetler ticari amaçlarla istismar edilemez.

Tanıtımlarda belirli bir ürüne sahip olmanın veya ürünü kullanmanın çocuğa yaşıtlarına göre fiziksel, sosyal ya da psikolojik bir üstünlük sağlayacağı iddia edilemez. Aynı şekilde ürüne sahip olmamanın aksi yönde etki doğuracağına, çocuğun dışlanacağına, daha az sevileceğine veya arkadaş grubunda değersiz kalacağına ilişkin mesajlara yer verilemez. Reklamlar ayrıca kültürel, ahlaki ve olumlu sosyal davranışları bozmaya, değiştirmeye veya kötülemeye yönelik unsurlar içeremez; çocukların ebeveynlerine veya öğretmenlerine duyduğu özel güveni kötüye kullanamaz ve ebeveyn ya da öğretmenlerin otorite ve sorumluluğunu zayıflatamaz.

Reklamı yapılan mal veya hizmetin her aile bütçesine uygun olduğu ifade edilemez. Fiyat bilgisinin yanında ürünün fiyatının düşük olduğu algısını oluşturacak şekilde 'yalnızca' veya 'sadece' gibi ifadelere yer verilemez. Ayrıca mal veya hizmeti kullanmanın veya bunlardan yararlanmanın gerektirdiği beceri, olması gerekenden az gösterilemez.

Reklamı yapılan ürünün kullanımı veya gösterilen sonucun elde edilmesi ilave mal veya hizmet gerektiriyorsa bu durumun reklamda açıkça belirtilmesi zorunludur. Önlem alınmadığı takdirde çocukların ya da çevresindekilerin sağlığına zarar verebilecek ürünler için gerekli tedbirlerin alınmasını sağlayan hatırlatıcı simge ve uyarılara yer verilmelidir. Bunun yanında Yönetmeliğin 24. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca mesafeli sözleşmelere ilişkin reklamlar doğrudan çocukları hedef alan satın alma daveti içeremez ve çocukların mal veya hizmet edinimi için sözleşme yapabileceğini ima eden ifadeler kullanılamaz.

Güvenlik Kuralları ve Çocukların Reklamlarda Çalıştırılması

Çocukları tehlikeli durumlara sokabilecek, tanımadıkları kişilerle ilişki kurmaya veya bilmedikleri ya da tehlikeli yerlere girmeye teşvik edebilecek hiçbir ifade ya da görüntüye yer verilemez. Reklam içeriklerinde çocukların taklit edebileceği şiddet unsurları bulunamaz ve çocuklar kendileri veya çevreleri için tehlike oluşturabilecek araç, gereç ve nesneleri kullanırken veya bunlarla oynarken gösterilemez. Yönetmeliğin 26. maddesi uyarınca özel reklam düzenlemesine tabi ürün ve hizmetler, çocuklara yönelik tanıtımlarda ayrıca kendi mevzuatındaki sınırlamalara da uygun olmak zorundadır.

4857 sayılı İş Kanunu'nun 71. maddesinin birinci fıkrasına göre on beş yaşını tamamlamamış kişilerin istihdam edilmesi kural olarak yasaktır. Buna karşılık temel eğitimini bitirmiş ve on dört yaşını bitirmiş çocuklar; bedeni, zihni, ahlaki ve sosyal ilerlemeleri ile okullarına aksatmadan devam etmelerine halel getirmeyen hafif nitelikteki işlerde yer alabilir. Henüz on dört yaşını bitirmeyen çocukların ise yine gelişim süreçlerini ve derslerini aksatmayacak şekilde sanat, kültür ve tanıtım faaliyetlerinde yer alabilmeleri için yazılı sözleşme kurulması ve her bir çalışma adına müstakil izin temin edilmesi gerekir. Çocuk ve genç yaştakilerin görevlendirilmesinde ve yapabilecekleri işlerde emniyet, sıhhat, bedensel ve ruhsal olgunlaşma ile bireysel kabiliyetler gözetilmeli; üstlenilen görev eğitime devamı yahut mesleki derslerin muntazam takibini engellememelidir.

4857 sayılı İş Kanunu'nun 71. maddesi uyarınca tanıtım işlerinde yer alan çocukların mesai sürelerine dair kanuni üst sınırlar getirilmiştir. Mecburi ilköğretim dönemini bitiren ve örgün eğitimde bulunmayan çocukların kültür, sanat ve tanıtım işlerindeki mesaisi günlük en çok beş, haftalık en çok otuz saatle sınırlandırılmış olup on beş yaşını ikmal edenler bakımından bu müddetler günde sekiz ve haftada kırk saate dek çıkarılabilir. Okul öncesi çağdakiler ile öğrenimi sürenlerin ders dönemlerindeki faaliyet süreleri ise okul saatlerinin haricinde kalmak üzere günlük azami iki, haftalık azami on saattir; derslerin yapılmadığı tatil aralıklarında ise kanunun belirlediği genel çalışma limitleri aşılamaz. Kültür, sanat ve tanıtım alanında yer alacak çocukların çalışma izinleri, dinlenme ve mesai aralıkları, çalışma çevresi ile ücretlerin ödenme usulleri; yetkili bakanlıklar ile RTÜK değerlendirmeleri alınarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından düzenlenecek yönetmelikle tayin olunur.

Hukuki ve İdari Sorumluluk ile Başvuru Yolları

6502 sayılı Kanun uyarınca reklam verenler, reklam ajansları ve mecra kuruluşları mevzuat hükümlerine uymakla yükümlü olup kendi konumları ve reklamın hazırlanmasındaki rolleri ölçüsünde sorumluluk taşır. Yönetmelik gereğince mevzuata aykırı bir reklamın sonradan silinmesi veya düzeltilmesi, tespit edilen ihlalden doğan idari sorumluluğu kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Sosyal medya etkileyicisinin hukuka aykırı reklam faaliyeti sebebiyle çocuğun veya ailesinin maddi ya da bedensel bir zarara uğraması durumunda 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun haksız fiil hükümleri kapsamında tazminat sorumluluğu doğabilir. Tazminat talebi için etkileyicinin hukuka aykırı davranışı, kusuru, meydana gelen zarar ve reklam faaliyeti ile zarar veya satın alma arasındaki uygun illiyet bağının bulunması şarttır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy