İmar Planı İptalinde Süre, İtiraz ve Tazminat

Belediye sınırları içindeki nazım ve uygulama imar planı belediye meclisinin onayıyla yürürlüğe girer. Belediye ve mücavir alanın dışındaki planda yürürlük, valiliğin planı uygun görerek onaylamasına bağlıdır. Kesinleşen imar planı veya parselasyon planına karşı dava, 3194 sayılı İmar Kanunu'nun 8. maddesine göre kesinleşme tarihinden itibaren her halde beş yıl içinde açılabilir. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7. maddesi, özel kanunda ayrı süre gösterilmeyen hâllerde Danıştay ve idare mahkemesi için altmış gün, vergi mahkemesi için otuz gün öngörür. Beş yıllık hüküm ile bu genel süreler, kendi şartları silinerek tek süreye indirgenemez. Alt kademe plan, üst kademe plan kesinleştikten sonra en geç bir yıl içinde üst plana uydurulur. Bu yapılmazsa üst planı onaylayan kurum veya kuruluş alt planı en geç altı ay içinde uyarlayıp resen onaylar. Bu süre içinde ruhsat, yürürlükteki uygulama imar planına göre verilir. Haklarını ihlal eden bir idari işlem nedeniyle ilgililer doğrudan tam yargı davası açabilir veya iptal davasıyla tam yargı davasını birlikte açabilir.

Planın yapılması ve yürürlüğe girmesi

Belediye sınırında kalan yerlerin nazım ve uygulama imar planını, varsa bölge planı ve çevre düzeni planı kararlarına uyularak ilgili belediye yapar veya yaptırır. Planın, değişikliklerinin ve revizyonlarının Bakanlıkça oluşturulan elektronik ortama yüklenmesi ve aynı sistemden Plan İşlem Numarası alınması zorunludur. Yürürlük sonucu belediye meclisinin onayına bağlanmıştır. Onay, ilan ve itirazdan sonraki kesinleşme ile aynı an diye tanımlanmamıştır.

Belediye ve mücavir alan dışında planı valilik veya ilgili yapar ya da yaptırır. Valilik uygun görürse plan onaylanır ve yürürlüğe girer. Onaydan sonra plan, valiliğin belirlediği ilan yerinde ve ilgili idarelerin internet sitesinde aynı anda bir ay duyurulur. Bu bir ay içinde itiraz edilebilir. İtiraz valiliğe yapılır. Valilik, itirazlarla birlikte planı on beş gün içinde inceler ve kesin karar verir.

Onaylanmış planda yapılacak değişiklik de aynı ilan, itiraz ve karara bağlama yoluna tabidir. Belediye içindeki planda bu yol, belediye ilanı ile belediye meclisinin incelemesidir. Belediye ve mücavir alan dışında ise valilik ilanı ve valiliğin incelemesidir. Değişiklik, bu usul yeniden işletilmeden sonuç doğuran ayrı bir yol olarak düzenlenmemiştir.

İlan, itiraz ve duyuru

Belediyenin onayladığı plan, onay tarihinden başlayarak bir ay boyunca belediye başkanının tespit ettiği ilan yerlerinde ve ilgili idarelerin internet sitesinde aynı zamanda ilan edilir. İtiraz, bu bir aylık ilan içinde yapılır. İmar planı alenidir. Aleniyeti sağlama görevi ilgili idarelere aittir. İlanın hem belirlenen yerde hem internet sitesinde ve aynı anda yapılması, belediye içindeki ilan kuralının parçasıdır.

Belediye başkanlığı itirazları belediye meclisine gönderir. Meclis, gönderilen itirazları ve planları on beş gün içinde inceleyerek kesin karara bağlar. İncelemenin konusu yalnız itiraz yazısı değildir. Meclise iletilen plan da bu incelemenin içindedir. Meclisin bu inceleme sonunda verdiği karar kesin karardır.

İmar planının ve plandaki değişikliğin nerede askıya çıktığı, askı süresiyle aynı zamanda ilgili muhtarlık panosunda duyurulur. Plan değişikliği ayrıca, değişikliğe konu alanda görülebilecek biçimde en az iki tabela ile otuz gün bildirilir. Otuz günlük tabela, plan değişikliğine ilişkin bu bilgilendirme içindir. Bir aylık ilan ise planın ilanına ve bu süre içindeki itiraza ilişkindir. Tabela duyurusu, bir aylık ilanın veya dava süresinin yerine geçecek şekilde düzenlenmemiştir.

Plan kademesi, kurum görüşü ve ruhsat

Arazi kullanımı ve yapılaşmada yalnız mekânsal strateji planları, çevre düzeni planları ve imar planları kararlarına uyulur. Başka bir plan türü, bu cümlede uyulacak kararlar arasında sayılmaz.

Mekânsal strateji planında, çevre düzeni planında ve 1/25.000 ölçekli nazım imar planında organize sanayi bölgesi, endüstri bölgesi, sanayi sitesi veya teknoloji geliştirme bölgesine ilişkin karar almak ve bu kararı değiştirmek, Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının uygun görüşüne bağlıdır. Uygun görüş, hem kararın alınmasını hem aynı kararda değişiklik yapılmasını kapsar.

Kurum ve kuruluşlar, plana ilişkin görüşlerini en geç otuz gün içinde bildirmek zorundadır. Görüş için etüt veya analiz gibi uzun süreli çalışma gerekiyorsa, ilgili kamu kurumunun veya kuruluşunun talebi üzerine otuz günü geçmeyen ek süre verilebilir. Bu süre içinde görüş bildirilmezse plan hakkında olumsuz görüş bulunmadığı kabul edilir.

Alt kademe planın, üst kademe plan kesinleştikten sonra en geç bir yıl içinde ilgili idarece üst plana uygun hâle getirilmesi zorunludur. Bu yapılmazsa üst planı onaylayan kurum ve kuruluş, alt planı en geç altı ay içinde uygun hâle getirir ve resen onaylar. Ruhsat işlemleri, bu süre boyunca yürürlükte bulunan uygulama imar planına göre yürütülür. Hüküm, ruhsatı bu süre bakımından yürürlükteki uygulama imar planına bağlar.

Yükseklik, tarım arazisi ve kentsel standart

Sanayi alanları, ileri atıksu arıtma tesisleri, ibadethane alanları ve tarımsal amaçlı silo yapıları dışında imar planında bina yüksekliği yençok serbest olarak belirlenemez. Serbest bırakmama kuralının dışında kalanlar, bu cümlede sayılan alan ve yapı türleridir.

Sanayi alanları, ibadethane alanları ve tarımsal amaçlı silo yapıları dışında, yürürlükteki planda yençok serbest bırakılmış yükseklikler ayrı hükme tabidir. Emsal değerde değişiklik yapılmaz. Çevredeki mevcut teşekkül ve siluet dikkate alınır. Belirleme, imar planı değişikliği veya revizyonu yapılarak ilgili idare meclisinin kararıyla olur. İleri atıksu arıtma tesisi, bu ikinci istisna listesinde yer almaz.

Tarım arazileri, 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanununda belirtilen izinler alınmadan tarımsal amaç dışında kullanılamaz ve planlanamaz. Aynı izinler olmadan bu araziler, köyün veya mezranın yerleşik alanı ve civarı ya da yerleşik alan olarak tespit edilemez. İzin şartı, sayılan kullanma, planlama ve alan tespiti işlemlerinin her biri için aranır.

Kentsel asgari standartlar, Bakanlıkça belirlenen esaslar doğrultusunda çevre düzeni planıyla belirlenebilir. Uygulamaya ilişkin kararlar, ölçüleri verilerek ve aynı esaslara göre uygulama imar planında belirlenir. Dikkate alınacak noktalar yapının niteliği ve ihtiyacı, erişilebilirlik, sürdürülebilirlik, çevreye etkisi, yörenin koşulları ve parselin bulunduğu bölgenin genel özellikleridir.

Dava açma süreleri

Kesinleşen imar planları veya parselasyon planlarına karşı dava, kesinleşme tarihinden itibaren her halde beş yıl içinde açılabilir. Belediye içindeki planda yürürlük, belediye meclisinin onayına bağlıdır. Beş yıllık sürenin başlangıcı ise kesinleşme tarihidir. Onay tarihi ile kesinleşme tarihi aynı an olarak tanımlanmamıştır.

Özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hâllerde Danıştayda ve idare mahkemelerinde dava açma süresi altmış, vergi mahkemelerinde otuz gündür. İdari uyuşmazlıklarda süre, yazılı bildirimin yapıldığı günü izleyen günden başlar. Altmış ve otuz günlük süreler, ayrı süre gösterilen hâllerin dışında kalır. Vergi mahkemesindeki otuz gün, idari uyuşmazlıktaki yazılı bildirim başlangıcına bağlanmış değildir.

Adresi belli olmayan kişiye, özel kanundaki hükme göre ilan yoluyla bildirim yapılırsa süre, özel kanunda aksi bir hüküm yoksa son ilan gününü izleyen günden itibaren on beş gün sonra işlemeye başlar. Bu başlangıç, adresi belli olmayanlara yapılan ilan bildirimine özgüdür. Özel kanunda aksi hüküm bulunması hâli saklıdır.

İlanı gereken düzenleyici işlemlerde dava süresi, ilan tarihini izleyen günden başlar. Bu işlemler uygulandığında ilgililer, düzenleyici işleme, uygulanan işleme veya her ikisine birden dava açabilir. Düzenleyici işlemin iptal edilmemiş olması, ona dayanan işlemin iptaline engel olmaz. Hüküm imar planını adıyla anmaz ve uygulanan işlemi ruhsat diye adlandırmaz.

Kesinleşen imar planı ve parselasyon planındaki beş yıl kesinleşme tarihinden başlar. Ayrı süre gösterilmeyen idari uyuşmazlıktaki altmış gün, yazılı bildirimi izleyen günden başlar. İlanı gereken düzenleyici işlemde süre, ilan tarihini izleyen günden başlar. Bu başlangıçlar, şartları kaldırılarak aynı plan uyuşmazlığı için tek süre kuralı hâline getirilmemiştir. Hangi planın hangi süre hükmünün kapsamına girdiği, bu cümlelerde tek sonuca bağlanamaz.

Dava açılmadan idareye başvuru

İlgililer, idari dava açılmadan önce ve idari dava açma süresi içinde, işlemin kaldırılmasını, geri alınmasını, değiştirilmesini veya yeni bir işlem yapılmasını isteyebilir. İstem üst makama, üst makam yoksa işlemi yapmış olan makama yöneltilir. Bu başvuru, işlemeye başlamış dava açma süresini durdurur. Otuz gün içinde cevap verilmezse istem reddedilmiş sayılır. İsteğin reddedilmesi veya reddedilmiş sayılması hâlinde süre yeniden işlemeye başlar ve başvuru tarihine kadar geçen süre de hesaba katılır. İvedi yargılama usulünde 11. madde uygulanmaz.

İvedi yargılama usulünün kapsamı ve süreleri

İvedi yargılama usulü, kanunda sayılan işlemlerden doğan uyuşmazlıklar hakkında uygulanır. Sayımda ihaleden yasaklama kararları hariç ihale işlemleri, acele kamulaştırma işlemleri ve Özelleştirme Yüksek Kurulu kararları vardır. Ayrıca 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu uyarınca yapılan satış, tahsis ve kiralama işlemleri, 2872 sayılı Çevre Kanunu uyarınca idari yaptırım kararları hariç çevresel etki değerlendirmesi sonucu alınan kararlar ve 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun uyarınca alınan Cumhurbaşkanı kararları bu usule girer. İmar planı, sayılan işlemler arasında ayrı bir tür olarak yer almaz.

İvedi yargılama usulünde dava açma süresi otuz gündür. Aynı Kanunun 11. maddesi uygulanmaz. Otuz günlük süre ve 11. maddenin uygulanmaması, 20/A maddesinde sayılan uyuşmazlıklar içindir.

Bu usulde savunma süresi, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren on beş gündür. Süre bir defaya mahsus olmak üzere en fazla on beş gün uzatılabilir. Yürütmenin durdurulması talebine ilişkin olarak verilecek kararlara itiraz edilemez. Savunma süresi ve itiraz yasağı da yalnız ivedi yargılama usulü içindir.

İvedi yargılama usulünde verilen nihai kararlara karşı, tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içinde temyiz yoluna başvurulabilir. Temyiz dilekçelerine cevap verme süresi on beş gündür. Temyiz istemi en geç iki ay içinde karara bağlanır. Karar en geç bir ay içinde tebliğe çıkarılır.

İvedi yargılama usulünün temyizinde Danıştay, maddi vakıalara ilişkin bilgiyi yeterli bulursa, başvuru yalnız hukuk noktalarına dayanıyorsa veya karardaki maddi yanlışlık giderilebiliyorsa işin esası hakkında karar verir. Bu hâller dışında gerekli araştırmayı kendisi tamamlayıp esas yönünden yeniden karar kurar. İlk inceleme üzerine verilen karara karşı temyizi haklı gördüğünde kararı bozar ve dosyayı geri gönderir. Bu inceleme sonunda kurulan karar kesindir.

Yetkili idare mahkemesi

Göreve ilişkin hükümler saklı kalmak şartıyla, 2577 sayılı Kanunda veya özel kanunlarda yetkili idare mahkemesi gösterilmemişse yetkili mahkeme, dava konusu idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir. Özel kanunda yetkili mahkeme gösterilmişse bu genel yetki uygulanmaz. Aynı Kanunun uygulanmasında yetki kamu düzenindendir. Hüküm, plan türüne göre Danıştay ile idare mahkemesi arasında bir görev ayrımı kurmaz.

Dava dilekçesinde aranan bilgiler

İdari davalar, Danıştay, idare mahkemesi ve vergi mahkemesi başkanlıklarına hitaben yazılmış imzalı dilekçelerle açılır. Dilekçede tarafların ve varsa vekillerinin veya temsilcilerinin adı, soyadı veya unvanı ile adresleri, gerçek kişiler bakımından Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası gösterilir. Davanın konu ve sebepleri ile dayandığı deliller ve davaya konu idari işlemin yazılı bildirim tarihi de belirtilir.

Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümler ile bunların zam ve cezalarına dair davalarda ve tam yargı davalarında uyuşmazlığın miktarı dilekçede gösterilir. Davaya konu karar ile belgeler asıl veya örnek olarak eklenir. Dilekçe ve ekindeki evrakın nüshaları, karşı taraf sayısından bir fazla düzenlenir.

Tam yargı davasının açılması

Haklarını ihlal eden bir idari işlem nedeniyle ilgililer, Danıştaya ve idare ile vergi mahkemelerine doğrudan tam yargı davası açabilir. İptal davası ile tam yargı davasının birlikte açılması da mümkündür. Aynı hüküm, önce iptal davası açılıp bu davanın karara bağlanması üzerine anılan karara veya kanun yoluna başvurulması hâlinde verilecek karara ilişkin tebliği ve bir işlemin icrasından doğan zararlarda icra tarihini, dava süresi içinde açılacak tam yargı davasına bağlar. İcra tarihinin, iptal davasının karara bağlanmış olmasına bağlı bir seçenek mi yoksa ayrı bir başlangıç mı olduğu tek sonuç olarak kurulamaz. Bu hâlde de ilgililerin 11. madde uyarınca idareye başvurma hakkı saklıdır.

Kullanım kararının incelenmesi ve taleple bağlılık

Danıştay 6. Daire, 13/06/2023 tarihli ve E. 2023/1129, K. 2023/5944 sayılı kararında, taleple bağlılık ilkesi uyarınca idari yargı mercilerinin davacının istemiyle bağlı olduğunu ve istemi genişletecek veya daraltacak biçimde karar veremeyeceğini belirtmiştir. İptali istenen uygulama imar planında dava konusu taşınmaza getirilen kullanım kararları hakkında idare mahkemesince ayrı bir hukuki inceleme yapılmadığı ve hüküm kurulmadığı anlaşıldığından temyize konu kararda isabet görülmemiştir. Daire, 2577 sayılı Kanunun 49. maddesine uygun bulunan temyiz isteminin kabulüne, davanın reddine ilişkin idare mahkemesi kararının aynı madde uyarınca bozulmasına ve yeniden karar verilmek üzere dosyanın mahkemeye gönderilmesine oy birliğiyle karar vermiştir. Karar, uygulama imar planının hukuka aykırı olduğunu söylememiş, planı iptal etmemiş ve tazminata hükmetmemiştir.

Aynı kararda, 2577 sayılı Kanunun 54. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi yönünden karar düzeltme istemi yerinde görülmüş ve dairenin önceki kararı kaldırılarak esas incelemesine geçilmiştir. Gerekçede, anılan maddenin 6545 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırıldığı belirtilmekle birlikte düzeltme incelemesi bu dosyada Geçici 8. madde çerçevesinde yapılmıştır. Geçici kural, idari yargının kanun yollarına getirilen yeni düzenlemenin bölge idare mahkemeleri ülke çapında göreve başladıktan sonra verilen kararlarda uygulanacağını, daha eski tarihli kararlarda ise kararın verildiği dönemdeki kanun yolu kurallarının geçerli kalacağını gösterir. Bu dosyadaki inceleme, bölge idare mahkemeleri göreve başlamadan önce verilen kararlara özgü eski yolla sınırlıdır; güncel ve genel bir kanun yolu olarak bütün davalara taşınamaz.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy