İhtiyari Arabuluculuk ve Zorunlu Arabuluculuk Rehberi

Arabuluculuğun Kapsamı ve Genel Esasları

Arabuluculuk; yabancılık unsuru taşıyanlar da dahil olmak üzere, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden kaynaklanan özel hukuk uyuşmazlıklarının çözümlenmesinde uygulanır. Suç teşkil eden fiillerle bağlantılı uyuşmazlıklar ise arabuluculuk yoluyla değil, Ceza Muhakemesi Kanunu uyarınca uzlaştırma hükümleri uygulanarak savcılık bünyesinde yer alan uzlaştırma bürolarınca çözülür.

Arabuluculuk sürecinde taraflar; arabulucuya başvurmak, süreci devam ettirmek, sonuçlandırmak veya bu süreçten vazgeçmek konusunda serbest iradeye sahiptir ve gerek başvuru anında gerekse tüm süreç boyunca eşit hakları haizdir. Taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça arabulucu, arabuluculuk faaliyeti çerçevesinde elde ettiği bilgi, belge ve kayıtları gizli tutmakla yükümlüdür; taraflar ve görüşmelere katılan diğer kişiler de bu gizlilik kuralına uymak zorundadır. Bu gizlilik yükümlülüğü yalnızca kanun hükmünün açıkça emrettiği hallerde veya arabuluculuk süreci sonunda varılan anlaşmanın uygulanması ve cebri icrası için gerekli olduğu ölçüde esnetilebilir.

İhtiyari Arabuluculuk Usulü

İhtiyari arabuluculuk; tarafların bir arabulucuya gitme zorunluluğu bulunmadığı halde, üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri özel hukuk uyuşmazlıklarının çözümü gayesiyle dava açılmadan önce veya dava sırasında arabulucuya başvurmayı serbestçe tercih etmeleridir. Taraflarca aksi kararlaştırılmış olmadıkça, ilgililerden birinin arabulucuya başvuru teklifine otuz gün içinde olumlu bir yanıt verilmezse bu teklif reddedilmiş sayılır.

Davanın açılmasından sonra tarafların arabulucuya birlikte başvuracaklarını beyan etmeleri durumunda yargılama, mahkemece üç ayı geçmemek üzere ertelenir; bahse konu süre tarafların birlikte yapacakları başvuru üzerine üç aya kadar uzatılabilir. Arabuluculuk sürecinin başlamasından sona ermesine kadar geçen süre ise zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesabında dikkate alınmaz.

Dava Şartı Olarak Zorunlu Arabuluculuk ve Kapsamındaki Davalar

Zorunlu arabuluculuk kapsamındaki uyuşmazlıklarda arabuluculuk yoluna başvurulmuş olması kanunen bir dava şartıdır; arabuluculuk başvurusu yapılmadan dava açılması halinde mahkeme davayı, dava şartı yokluğu nedeniyle reddeder.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu uyarınca, her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan veya kanunen ticari sayılan davalardan konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat talepleri hakkında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması zorunludur. Ticari davalarda arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde dosyayı sonuçlandırmakla yükümlüdür; bu süre zorunlu hallerde en fazla iki hafta uzatılabilir.

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu kapsamındaki iş uyuşmazlıklarında arabulucu, başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır ve bu süre zorunlu hallerde en çok bir hafta uzatılabilir. Buna karşın, iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları zorunlu arabuluculuk kapsamında yer almaz.

6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun uyarınca tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması kural olarak dava şartıdır ve arabulucu dosyayı üç hafta içinde neticelendirir; zorunlu hallerde süre en fazla bir hafta uzatılabilir. Tüketici hakem heyetinin görevi kapsamındaki uyuşmazlıklar, bu heyetin kararlarına yapılan itirazlar, 6502 sayılı Kanunun 73/A maddesinin altıncı fıkrası ile 74 üncü maddesinde düzenlenen davalar ve tüketici işlemi niteliğinde olup taşınmazın aynından kaynaklanan uyuşmazlıklar dava şartı arabuluculuğun istisnasını teşkil eder.

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu hükümlerine göre kiralanan taşınmazların ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin usuller hariç olmak üzere kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar, taşınır ve taşınmazların paylaştırılması ile ortaklığın giderilmesine dair uyuşmazlıklar, 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunundan doğan davalar ve komşu hakkı uyuşmazlıklarında da dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Kira uyuşmazlıklarında arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde süreci sonuçlandırır; bu süre zorunlu hallerde en fazla bir hafta uzatılabilir.

Toplantıya Katılmamanın Hukuki Sonuçları ve Masraf Esasları

Taraflardan birinin geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk oturuma katılmaması nedeniyle arabuluculuk faaliyeti sona ererse bu husus son tutanağa yazılır. Oturuma mazeretsiz katılmayan taraf açılan davada kısmen veya tamamen haklı çıksa dahi yargılama giderinin tamamından sorumlu tutulur ve lehine vekâlet ücretine hükmedilmez. Tarafların her ikisinin de ilk toplantıya katılmaması sebebiyle sürecin sona ermesi durumunda ise açılacak davada tarafların yaptıkları yargılama giderleri kendi üzerlerinde bırakılır.

Tüketici uyuşmazlıklarında arabuluculuk süreci sonunda taraflara ulaşılamaması, taraflar katılmadığı için görüşme yapılamaması veya tarafların anlaşması ya da anlaşamaması hallerinde tüketicinin ödemesi gereken arabuluculuk ücreti Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır ve tüketiciden herhangi bir arabuluculuk ücreti tahsil edilmez. Zorunlu arabuluculuk sürecinde dosyanın sehven kaydedilmesi, mükerrer kayıt bulunması ya da uyuşmazlığın arabuluculuğa elverişli olmaması sebebiyle faaliyetin sonlandırılması hallerinde ise arabulucuya ücret ödenmez.

Anlaşma Belgesinin Hukuki Niteliği ve İcra Edilebilirlik İncelemesi

Arabuluculuk faaliyeti sonunda mutabakata varılması halinde, üzerinde anlaşılan hususlar hakkında taraflarca sonradan dava açılamaz. Taraflar ve vekilleri ile arabulucunun birlikte imzaladıkları arabuluculuk anlaşma belgesi, icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır.

Anlaşma belgesine icra edilebilirlik şerhi verilmesi istemi çekişmesiz yargı işi niteliğindedir ve kural olarak dosya üzerinden incelenir; ancak arabuluculuğa elverişli aile hukuku uyuşmazlıklarında inceleme duruşmalı olarak yürütülür. Mahkemenin yapacağı incelemenin kapsamı, belgenin cebri icraya ve arabuluculuğa elverişli olup olmadığı hususlarıyla sınırlıdır. Dava açılmadan önceki arabuluculukta icra edilebilirlik şerhi arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden, dava sırasında başvurulmuşsa davanın görüldüğü mahkemeden talep edilir.

Arabuluculuk Mesleğinin Yürütülmesine İlişkin Şartlar ve Yasaklar

Arabulucular siciline kayıt yaptırabilmek için Türk vatandaşı olmak, mesleğinde en az beş yıllık kıdeme sahip hukuk fakültesi mezunu bulunmak ve tam ehliyetli olmak gerekir. Bunun yanında 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 53 üncü maddesinde belirtilen hak yoksunluğu süreleri geçmiş olsa dahi kasten işlenen bir suçtan ötürü bir yıldan fazla süreli hapis cezasına yahut affa uğramış olsa bile kanunda tek tek sayılan katalog suçlardan mahkûm olmamak ve terör örgütleriyle irtibat veya iltisakı bulunmamak şarttır. Arabulucu adayının arabuluculuk eğitimini tamamlaması ve Adalet Bakanlığınca yapılan yazılı sınavda başarılı olması zorunludur.

Sicile kayıtlı arabulucular, görev yapmak istedikleri adli yargı ilk derece mahkemesi adalet komisyonlarından en fazla üç komisyonun listesine kaydolabilirler. Arabulucular, arabulucu sıfatıyla vazife üstlendikleri uyuşmazlıkla alakalı olarak sonradan açılan bir davada taraflardan birinin avukatı olarak vekillik görevi üstlenemezler. Ayrıca iş temin etmek amacıyla reklam sayılabilecek her türlü davranıştan kaçınmak, tabelalarında ve basılı evraklarında arabulucu, avukat ve akademik unvanlarından başka sıfat kullanmamakla mükelleftirler.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy