İdari Yargıda Dava Açma Usulü ve Yürütmenin Durdurulması

İdari Dava Nedir ve Hangi Yargı Organlarında Açılır?

İdari dava; devletin veya kamu kurumlarının gerçekleştirdiği işlem veya eylemler nedeniyle kişilerin haklarının ihlal edilmesi durumunda, bu işlemlerin iptali veya uğranılan zararın tazmin edilmesi amacıyla idari yargı mercilerinde açılan davadır.

İdari yargı düzeni; adli yargıdan ayrı olarak idare mahkemeleri, vergi mahkemeleri ve Danıştay tarafından yürütülür. Bu uyuşmazlıklarda taraflardan birinin mutlaka idare olması kanuni bir zorunluluktur.

İdari Yargıda Görülen Dava Türleri ve Denetim Ölçütleri

İdari yargılama usulünde uyuşmazlıklar üç temel dava türü altında toplanır. İptal davalarında, hukuka aykırılığı öne sürülen idari işlemlerin hükümsüz kılınması hedeflenir. Tam yargı davaları, idarenin tasarruflarından veya eylemlerinden kaynaklanan maddi ile manevi zararların giderilmesi talebiyle açılır. Vergi davaları ise tarhiyat, kesilen cezalar ve ilişkili mali işlemlere yönelik olarak vergi mahkemelerinin görev alanında çözüme kavuşturulur.

İptal davalarında mahkemeler, dava konusu idari işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurları yönünden hukuka uygun olup olmadığını denetler.

İdari Yargıda Dava Açma Süreleri ve Sürelerin Başlangıcı

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7. maddesi uyarınca dava açma süresi, özel kanunlarında ayrı bir süre gösterilmeyen hallerde Danıştayda ve idare mahkemelerinde altmış gün, vergi mahkemelerinde ise otuz gündür. Bu süreler hak düşürücü niteliktedir.

Kanuni dava açma süresinin başlangıcı, uyuşmazlığın niteliğine göre farklılaşır. İdari uyuşmazlıklarda bu süre, tebliğ edilen yazılı bildirimi takip eden gün işlemeye başlar. Vergi, harç, resim ve benzeri mali yükümlülükler ile bunlara bağlı cezalara ilişkin uyuşmazlıklarda ise sürenin başlangıcı; tahakkuku tahsile tabi vergilerde ödemenin gerçekleştiği, tebligat yapılan durumlarda tebliğin ulaştığı, tevkifat uygulamasında hak sahibine ödemenin yapıldığı, tescile tabi hallerde tescil işleminin tamamlandığı ve idarenin dava açacağı hallerde yetkili komisyon ya da kurul kararının idareye ulaştığı günü izleyen gündür.

Adresleri tespit edilemeyen kişilere özel kanunlarındaki hükümlere göre ilan yoluyla bildirim yapılan durumlarda, özel kanununda aksine hüküm bulunmadıkça süre, son ilan tarihini izleyen günden itibaren on beş gün sonra başlar. İlanı gereken düzenleyici işlemlerde ise dava süresi ilan tarihini izleyen günden itibaren başlar; ilgililer düzenleyici işlem, uygulanan işlem veya her ikisi aleyhine dava açabilir ve düzenleyici işlemin iptal edilmemiş olması uygulamaya dayalı işlemin iptaline engel oluşturmaz.

İdareye Başvuru Yolları ve Sürenin Durması

Bazı idari işlemler için dava açmadan önce itiraz veya üst makama başvuru gibi zorunlu başvuru yolları bulunmaktadır.

2577 sayılı Kanun'un 11. maddesi uyarınca ilgililer, idari dava açmadan önce işlemin kaldırılması, geri alınması, değiştirilmesi veya yeni bir işlem tesis edilmesini üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapmış olan makamdan dava açma süresi içinde talep edebilir. Bu başvuru, işlemeye başlamış olan idari dava açma süresini durdurur.

İdareye yapılan başvuruya otuz gün içinde bir cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır. İsteğin açıkça reddedilmesi veya otuz günün geçmesiyle reddedilmiş sayılması hallerinde dava açma süresi yeniden işlemeye başlar ve idareye başvuru tarihine kadar geçmiş olan süre de hesaba katılır.

Yürütmenin Durdurulması Müessesesi ve Kanuni Koşulları

Danıştayda veya idare mahkemelerinde dava açılması, kural olarak dava edilen idari işlemin yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz.

2577 sayılı Kanun'un 27. maddesi uyarınca Danıştay ya da idare mahkemelerince tedbir kararı verilebilmesi için iki kanuni koşulun bir arada bulunması aranır. Uyuşmazlık konusu işlemin icra edilmesi neticesinde giderilmesi güç veya imkânsız zararların ortaya çıkması ve işlemin hukuka aykırılığının açık olması gerekir. Mahkeme, kural olarak davalı idare savunmasını sunduktan ya da savunma için tanınan süre dolduktan sonra gerekçesini belirterek bu kararı tesis eder. Tedbir kararı kabul edildiğinde, yargılama sonuçlanıncaya kadar idari işlemin tatbiki durdurulmuş olur.

Uygulanmakla etkisi tükenecek olan idari işlemlerin yürütülmesi, idarenin savunması alındıktan sonra yeniden karar verilmek üzere savunma alınmaksızın da durdurulabilir. Ancak kamu görevlileri hakkında tesis edilen atama, naklen atama, görev ve unvan değişikliği ile geçici veya sürekli görevlendirmelere ilişkin işlemler uygulanmakla etkisi tükenecek işlemlerden sayılmaz.

Yürütmenin durdurulması kararlarında işlemin hangi gerekçelerle hukuka açıkça aykırı olduğu ve doğacak telafisi güç zararların neler olduğu belirtilmek zorundadır. İlgili kanun veya Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi hükmünün iptali istemiyle yalnızca Anayasa Mahkemesine başvurulmuş olması gerekçesiyle yürütmenin durdurulması kararı verilemez.

Vergi mahkemelerinde vergi uyuşmazlıklarından doğan davaların açılması, tarh edilen vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümler ile bunların zam ve cezalarının dava konusu edilen bölümünün tahsil işlemlerini kendiliğinden durdurur. Buna karşılık, işlemden kaldırılan dosyalar, ihtirazi kayıtla verilen beyannameler üzerine yapılan işlemler ve tahsilat işlemlerine karşı açılan davalar tahsil işlemini durdurmaz.

Yürütmenin Durdurulması Usulü, İtiraz ve Kanun Yolları

Yürütmenin durdurulması istemli davalarda tebligat ve cevap süreleri mahkemece kısaltılabileceği gibi tebliğin memur eliyle yapılmasına karar verilebilir. Kararlar kural olarak teminat karşılığında verilir; ancak durumun gereklerine göre teminat aranmayabilir. İdareden ve adli yardımdan yararlanan kişilerden ise kanunen teminat alınmaz.

Maddi durumu yetersiz olan şahıslar, idari yargı mercilerine gerekli belgeleri sunarak adli yardım talebinde bulunabilir ve bu talep doğrultusunda yargılama harçlarından muafiyet sağlayabilir.

Yürütmenin durdurulması istemleri hakkında verilen kararlara karşı tebliğden itibaren yedi gün içinde bir defaya mahsus olmak üzere itiraz edilebilir. İtiraz mercileri yedi gün içinde karar verir ve bu kararlar kesindir. Yürütmenin durdurulması kararı verilen dava dosyaları öncelikle incelenir, kararlar on beş gün içinde yazılıp imzalanır ve aynı sebeplere dayanılarak ikinci kez yürütmenin durdurulması istenemez.

İlk derece mahkemesi kararlarına karşı istinaf veya temyiz kanun yoluna başvurularak uyuşmazlığın üst mahkemelerde incelenmesi talep edilebilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy