İdare Hukukunda İptal Davaları ve Yargılama Usulü

Kamu kurum ve kuruluşlarının karar ve işlemlerine karşı ilgililerin iptal davası açma hakkı, Anayasa ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu ile güvence altına alınmıştır. İptal davaları; idari işlemlerin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurları yönünden hukuka aykırı oldukları gerekçesiyle menfaatleri ihlal edilenler tarafından açılan davalardır. İdari yargıda ayrıca kişisel hakları doğrudan ihlal edilenlerin açtığı tam yargı davaları ile tahkim öngörülen imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri haricindeki kamu hizmeti idari sözleşmelerinden doğan davalar da yer alır. İdari yargı yetkisi hukuka uygunluk denetimiyle sınırlı olup yargı yerleri yerindelik denetimi yapamaz ve idarenin takdir yetkisini kaldıracak biçimde hüküm kuramaz.

İdari Yargıda Dava Açma Süreleri ve İdari Başvuru Yolu

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 7 uyarınca dava açma süresi, özel kanunlarında ayrı bir süre gösterilmemişse Danıştayda ve idare mahkemelerinde altmış gün, vergi mahkemelerinde ise otuz gündür. Bu süreler idari uyuşmazlıklarda kural olarak yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden itibaren başlar ve kanuni sürelerin geçirilmesi hak kaybına yol açar.

Adresleri belirli olmayan kişilere özel kanunları uyarınca ilan yoluyla bildirim yapılan uyuşmazlıklarda dava açma süresi, aksine hüküm bulunmadıkça son ilan tarihini izleyen günden itibaren on beş gün sonra işlemeye başlar. İlanı gereken düzenleyici işlemlerde ise süre ilan tarihini izleyen günden başlar. Bu düzenlemelerin uygulanması halinde ilgililer, düzenleyici işlem aleyhine, uygulanan işlem aleyhine veya her ikisine karşı birlikte dava açabilir. Düzenleyici işlemin iptal edilmemiş olması, dayanağı olan uygulama işleminin iptaline engel oluşturmaz.

İlgililer idari dava açmadan önce işlemin kaldırılmasını, geri alınmasını, değiştirilmesini veya yeni bir işlem tesis edilmesini üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapmış olan makamdan idari dava açma süresi içinde talep edebilir. Yapılan bu başvuru işlemeye başlamış dava açma süresini durdurur. İdare tarafından otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır. İsteğin reddedilmesi veya reddedilmiş sayılması durumunda dava açma süresi kaldığı yerden işlemeye başlar ve başvuru tarihine kadar geçmiş süre de hesaba katılır.

Yürütmenin Durdurulması Kurumu ve Uygulama Şartları

Danıştayda veya idare mahkemelerinde dava açılmış olması, dava konusu edilen idari işlemin yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz. Yargı mercilerince bu tedbirin verilebilmesi, idari işlemin açık bir hukuka aykırılık taşıması ve uygulanması durumunda telafisi güç veya imkânsız neticelerin ortaya çıkması koşullarının birlikte varlığına bağlıdır. Kararlarda idari işlemin hangi gerekçelerle açıkça hukuka aykırı düştüğünün ve ne tür zararların doğacağının açıklanması zorunlu olup yalnızca ilgili kanun yahut Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi aleyhine Anayasa Mahkemesine başvurulduğu gerekçesine dayanılarak bu yönde karar tesis edilemez.

Uygulanmakla etkisi tükenecek nitelikteki işlemlerin yürütülmesi, idarenin savunması alındıktan sonra yeniden karar verilmek üzere savunma alınmaksızın da durdurulabilir. Ancak kamu görevlileri hakkında tesis edilen atama, naklen atama, görev ve unvan değişikliği ile geçici veya sürekli görevlendirmeler uygulanmakla etkisi tükenecek işlem sayılmaz. Dava dilekçesi ve eklerinden yürütmenin durdurulması talebinin yerinde olmadığı açıkça anlaşılırsa davalı idarenin savunması alınmadan da istem reddedilebilir.

Yürütmenin durdurulması kararları teminat karşılığında verilir; ancak durumun gereklerine göre teminat aranmayabilir. İdareden ve adli yardımdan faydalanan kişilerden teminat alınmaz. Yürütmenin durdurulması kararlarına karşı tebliğden itibaren yedi gün içinde bir defaya mahsus itiraz edilebilir ve itiraz mercileri dosyayı inceleyerek yedi gün içinde kesin karar verir. Bu kararların verildiği dava dosyaları öncelikle incelenir, kararlar on beş gün içinde yazılıp imzalanır ve aynı sebeplere dayanılarak ikinci kez yürütmenin durdurulması talep edilemez.

Kamu Görevlilerine İlişkin Atama ve Disiplin Uyuşmazlıkları

İdare, takdir yetkisine dayanarak kamu görevlilerini başka görevlere atayabilir; ancak bu işlemler hukuka aykırı ise iptal davasına konu edilebilir. Puan üstünlüğü gözetilmeden yapılan görevlendirmeler hukuka aykırı kabul edilmekte ve yargı mercilerince iptal edilmektedir. Ayrıca eşi farklı bir şehirde görev yapan memurun ailesinden uzak bir yere atanması aile hayatı hakkını ihlal etmektedir.

Kamu görevlilerine verilen uyarma, kınama, maaş kesimi, kademe ilerlemesinin durdurulması ve memuriyetten çıkarma disiplin cezalarına karşı iptal davası açılabilir. Memurlar hakkında soruşturma yürütülmeden ve savunma hakkı tanınmadan tesis edilen disiplin cezaları mahkemelerce iptal edilmektedir. 7068 sayılı Kanun kapsamında emniyet ve jandarma personeline verilen disiplin cezaları da Danıştay denetimine tabidir. Keyfi nitelik taşıyan, huzuru bozan ve baskı oluşturan mobbing uygulamaları da iptal yaptırımıyla karşılaşmaktadır.

İvedi Yargılama Usulü ve Tabi Olduğu Kurallar

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20/A maddesi kapsamında; ihaleden yasaklama kararları haricindeki ihale işlemleri, acele kamulaştırma, Özelleştirme Yüksek Kurulu kararları, 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu gereğince tesis edilen satış, tahsis ve kiralama işlemleri, idari yaptırımlar haricindeki çevresel etki değerlendirmesi kararları ile 6306 sayılı Kanun gereğince alınan Cumhurbaşkanı kararları ivedi yargılama usulü çerçevesinde incelenir.

İvedi yargılama usulüne tabi uyuşmazlıklarda dava açma süresi otuz gün olup bu işlemlere karşı 2577 sayılı Kanun m. 11 kapsamında üst makama başvuru yolu uygulanamaz. Savunma süresi dilekçenin tebliğinden itibaren on beş gün olup en fazla on beş gün uzatılabilir. Bu usulde yürütmenin durdurulması kararlarına itiraz yolu kapalıdır. Nihai kararlara karşı tebliğden itibaren on beş gün içinde temyize başvurulabilir.

İmar, İhale, Para Cezaları ve Diğer İdari Uyuşmazlıklar

İhale şartnamesinin rekabeti kısıtlaması, teklif değerlendirmelerinde haksızlık yapılması ve sürecin şeffaflıktan uzak yürütülmesi kamu ihalelerini hukuka aykırı hale getirir. Komşuluk haklarını ihlal eden veya hukuka aykırı biçimde düzenlenen inşaat ruhsatları mahkemelerce iptal edilmektedir. Hatalı hesaplama, yetki aşımı veya usulsüz tebligat sebepleriyle kesilen idari para cezaları ve vergi cezaları da iptal davasına konu edilebilir.

Kamulaştırma işlemlerinde usul kurallarına uyulmaması veya kamu yararı amacının bulunmaması işlemin iptalini gerektirir. Sınavlarda usulsüzlük yapılması, soruların sızdırılması ya da not değerlendirme hataları sınav işlemlerinin iptal sebebidir. Sosyal devlet ilkesi uyarınca haksız yere kesilen burslar ve sosyal yardımlar dava yoluyla geri alınabilir. Tıbbi gerçeklere aykırı düzenlenen raporlar ile keyfi iş göremezlik kararları ve çevreye zarar veren işlemler bilirkişi raporları ile bilimsel veriler doğrultusunda denetlenmektedir. Danıştay tarafından oluşturulan emsal kararlar da mahkemelerin hüküm kurma sürecinde yol gösterici nitelik taşır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy