İcra ve İflas Kanununda Takip, Haciz ve Satış

Para ödenmesi veya teminat verilmesine ilişkin cebri icra takip talebiyle başlar ve haciz, rehnin paraya çevrilmesi ya da iflas yoluyla yürür. Yabancı devlet aleyhine ve idari yargının görev alanına giren konularda ilamsız takip yolu kapalıdır.

Teşkilat, gözetim ve sorumluluk

Her asliye mahkemesinin yargı çevresinde yeteri kadar icra dairesi ve lüzumu kadar iflas dairesi bulunur. İcra ve iflas işleri bir dairede birleştirilebilir. İş yoğunluğu veya daire sayısı fazla olan illerde Adalet Bakanlığı, yetki çevresini belirleyerek bir veya birden fazla icra daireleri başkanlığı kurabilir.

Daire işlemlerine karşı şikâyet ve itirazları icra mahkemesi hâkimi veya bu görev verilmiş hâkim inceler. Daireler, ilgili esaslara göre icra daireleri başkanlığının, başkanlık yoksa icra mahkemesi hâkiminin daimî gözetimi altındadır. Cumhuriyet savcıları daireleri yılda en az bir defa denetler.

Görevlilerin kusurundan doğan tazminat davaları ancak idare aleyhine açılır; devletin kusurlu görevliye rücu hakkı saklıdır ve davaya adliye mahkemesinde bakılır. Zimmete geçirilen para, ceza sonucu ve tazmin hükmü beklenmeden hazinece derhal icra veznesine yatırılır. Zarar ve ziyan davası, zararın öğrenildiği günden bir yıl ve her hâlde fiilden on yıl geçmesiyle zamanaşımına uğrar; ceza zamanaşımı daha uzunsa o süre uygulanır.

Tutanaklar aksi sabit oluncaya kadar muteberdir. İşlemlerde UYAP kullanılır; usulüne uygun güvenli elektronik imza ile oluşturulan veriler senet hükmündedir ve elle atılan imzayla aynı ispat gücünü haizdir. Elektronik işlemde süre gün sonunda biter. Nakdî ödeme daire adına açılan banka hesabına yapılır; ödeme talimatı, paranın yatırılmasını izleyen en geç üç iş günü sonuna kadar verilir.

Memur ve müstahdemler, kendisinin veya sayılan yakınlarının menfaati bulunan işi göremez ve durumu derhal icra mahkemesine bildirir. Tetkik hâkimleri ile memur ve müstahdemler, takip edilen alacak veya satılan şey hakkında kendileri ya da başkaları hesabına sözleşme yapamaz; yaparlarsa hüküm geçersizdir.

Şikâyet ve süre hesabı

Mahkemeye bırakılan hususlar dışında daire işlemi, kanuna aykırılık veya olaya uygun olmama nedeniyle icra mahkemesine şikâyet edilebilir. Şikâyet öğrenmeden itibaren yedi gün içinde yapılır. Bir hakkın yerine getirilmemesi veya sebepsiz sürüncemede bırakılması da şikâyet konusudur. Kabul hâlinde işlem bozulur ya da düzeltilir; yapılmayan veya geciktirilen işin yapılması emrolunur. Şikâyet, karar verilmedikçe icrayı durdurmaz.

İcra mahkemesine arz edilen işler ivedidir ve basit yargılama usulü uygulanır. Duruşmasız işte karar, işin geldiği tarihten itibaren en geç on gün içinde verilir. Duruşma ancak zorunlulukta ve otuz günü geçmemek üzere ertelenebilir. Gün olarak belirlenen sürelerde ilk gün hesaba katılmaz; son gün resmî tatilse süre ertesi gün biter ve süre son günün tatil saatinde bitmiş sayılır. Kanunun belirlediği süreleri değiştiren sözleşmeler hükümsüzdür.

İlamların icrası

İlamların icrası her icra dairesinden istenebilir ve takip, ilamın daireye verilmesiyle başlar. İlama dayalı takip son işlemden itibaren on yılda zamanaşımına uğrar. Noter senedine dayalı takip, senedin niteliğine göre borçlar veya ticaret kanunlarındaki zamanaşımına tabidir. Mahkeme huzurundaki sulh, kabul ve para borcu ikrarını içeren resen düzenlenmiş noter senetleri ile sayılan kefaletler ilamların icrasına tabidir; bu icra kefaletleri müteselsil kefalettir.

Taşınır teslimi ile taşınmaz tahliye ve tesliminde borçluya yedi gün verilir. Taşınmazda emre uyulmazsa ilam zorla icra olunur; haklı sebep olmaksızın tekrar giren borçlu ayrıca hükme gerek kalmadan çıkarılır. İşin yapılmasına ilişkin ilamda süre yoksa icra memuru başlama ve bitirme zamanlarını belirler. İrtifakın kaldırılması veya yüklenmesinde de yedi günlük icra emri gönderilir.

Açıkça öngörülen istisnalar dışında bütün gemilere taşınır hükümleri uygulanır. Buna karşılık gemilere ve bunlarla ilgili ayni haklara ilişkin kararlar kesinleşmedikçe icra edilemez. Gemi siciline kayıtlı bütün gemilerin satışında, bayrağı dikkate alınmaksızın taşınmaz satış hükümleri uygulanır.

İstinaf veya temyiz yoluna başvuran borçlu, belirtilen depo veya teminatı gösterir ya da karşılayacak malı haczedilmişse, icranın geri bırakılması için icra müdüründen uygun süre verilir. Nafaka hükümlerinde bu süre verilmez. Devlet veya adli yardımdan yararlanan borçlu teminat göstermek zorunda değildir. İlamın bölge adliye mahkemesince kaldırılması veya temyizen bozulması icra işlemlerini olduğu yerde durdurur.

İlamsız takip ve itiraz

Takip talebi yazılı, sözlü veya elektronik ortamda yapılır. Belgeye dayanan alacakta belgenin aslı veya tasdikli ve borçlu sayısından bir fazla örneği verilir. Şartlar varsa ödeme emri düzenlenir; kabul edilmeyen talep tutanağa yazılır. Emir, borç ve masrafların yedi gün içinde yazılı banka hesabına ödenmesini, teminat borcunda teminatın aynı sürede gösterilmesini ihtar eder.

Ödeme emri iki nüsha düzenlenir; nüshalar farklıysa borçludaki nüsha geçerlidir. Emir, takip talebinden itibaren en geç üç gün içinde tebliğe gönderilir; kanunen eklenmesi gereken süreler saklıdır. Belgeye dayalı takipte tasdikli örnek emre bağlanır. Müşterek borçlulara, bir temsilciyle temsil hâli dışında ayrı ayrı tebligat yapılır.

İtiraz, tebliğden itibaren yedi gün içinde dilekçe veya sözlü olarak daireye bildirilir. Kısmi itirazda kısmın nedeni ve miktarı açıkça gösterilmelidir; aksi hâlde itiraz edilmemiş sayılır. İmza reddi de ayrıca ve açıkça belirtilmelidir. Süresindeki itiraz takibi durdurur; kısmi itirazda takip, kabul edilen miktar için devam eder.

Kusuru olmaksızın engel nedeniyle süresinde itiraz edemeyen borçlu, paraya çevirme bitinceye kadar gecikmiş itiraz edebilir. Engel kalktıktan sonra üç gün içinde mazeret, itiraz, sebepler ve deliller bildirilmeli, duruşmaya ilişkin harç ve masraflar ödenmelidir. Kaldırma duruşmasında borçlu, senet metninden anlaşılanlar dışında itiraz sebeplerini değiştiremez ve genişletemez.

Alacaklı, itirazın tebliğinden itibaren bir yıl içinde alacağını ispat ederek itirazın iptali davası açabilir. Bu sürenin geçmesi, alacağın genel hükümlerle dava edilmesini engellemez. Haksız bulunan taraf, talep üzerine ret veya hükmolunan tutarın yüzde yirmisinden az olmamak üzere tazminata mahkûm edilir. Veli, vasi veya mirasçı bakımından borçlu aleyhine tazminat kötü niyetin ispatına bağlıdır.

İmza ikrarlı veya noter tasdikli borç ikrarı ya da usulüne uygun resmî belgeye dayanan takipte kaldırma, tebliğden itibaren altı ay içinde istenebilir. Bu süre kaçırılırsa yeniden ilamsız takip yapılamaz. İmzası itiraz sırasında reddedilen özel senette aynı süre içinde geçici kaldırma istenebilir.

Davetiyede sonuç yazılmışsa duruşmaya mazeretsiz gelmeyen borçlu hakkında başka inceleme yapılmadan geçici kaldırmaya ve alacağın yüzde onu oranında para cezasına karar verilir. Karar ve ödeme süresi geçmişse talep üzerine geçici haciz konur. Borçlu, tefhim veya tebliğden itibaren yedi gün içinde borçtan kurtulma davası açabilir. Davanın dinlenmesi, alacağın yüzde on beşinin ilk duruşmaya kadar yatırılmasına veya eşdeğer teminat verilmesine bağlıdır; aksi hâlde dava reddolunur.

Borçlu yedi gün içinde borçtan kurtulma davası açmazsa veya davası reddolunursa itirazın kaldırılması kararı ve varsa geçici haciz kesinleşir. Takip kesinleştikten sonra ödeme veya mühlet, noter tasdikli ya da imzası ikrarlı belgeyle ispatlanırsa takibin iptali veya ertelenmesi her zaman istenebilir.

Borçlu, takipten önce veya takip sırasında menfi tespit davası açabilir. Takip sırasında açılan davada ihtiyati tedbirle takip durdurulamaz. Takip öncesinde açılan davada ise mahkeme, alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere teminat karşılığında takibin durdurulmasına karar verebilir. Borçlu olmadığı parayı itiraz etmediği veya itirazı kaldırıldığı için ödeyen kişi, ödemeden itibaren bir yıl içinde geri alma davası açabilir.

Yetki, takip yolu ve erteleme

Para veya teminat borcunda yetki hükümleri kıyas yoluyla uygulanır; sözleşmenin yapıldığı icra dairesi de yetkilidir ve yetki itirazı esas itirazla birlikte yapılır. İflas yolu, tacir veya tacir hükümlerine tabi olanlar ile özel kanunla iflasa tabi kişiler hakkında kullanılabilir. Alacaklı bunlar hakkında haczi de seçebilir; seçilen yol bir defaya mahsus ve harçsız değiştirilebilir. Diğer hâllerde takip haciz yoluyla yapılır.

Rehinli alacakta borçlu iflasa tabi olsa bile alacaklı kural olarak yalnız rehnin paraya çevrilmesi yolunu kullanabilir. Rehin borcu karşılamazsa kalan için iflas veya haciz yolu açıktır. Konut finansmanı, TOKİ alacakları, kambiyo senetleri ve ipotekli faiz veya taksit için ayrı hükümler vardır. Para cezası ve diğer kamu alacaklarına ilişkin kanunlar saklıdır; devletin sözleşme veya haksız fiilden doğan alacağında bu kanun uygulanır.

Eşi veya kan ve sıhrî usul ya da füruundan biri ölen borçlu aleyhindeki takip ile tereke borcu nedeniyle takip, ölüm günü dâhil üç gün geri bırakılır. Mirasçı kabul veya reddetmemişse Medeni Kanundaki süreler geçinceye kadar takip geri kalır. Tutuklu, hükümlü ve belirtilen askerlik hâllerinde temsilci için mühlet verilir. Ağır hastalık resmî belgeyle sabit olursa takip belirli bir zaman için ertelenebilir; mal kaçırma ihtimalinde haciz yine yapılabilir. Erteleme sürelerin işlemesini durdurmaz, süre sonu erteleme gününe denk gelirse bir gün uzar.

Haciz ve satış

İtirazın iptali veya kaldırılması kararından sonra borçlu üç gün içinde mal beyanında bulunur; yüz yüze kararda süre tefhimden başlar. Beyan yapılmazsa borçlu, talep üzerine beyanda bulununcaya kadar bir defaya özgü ve üç ayı geçmemek üzere hapisle tazyik olunur. Ödeme süresi geçip itiraz kalkmışsa alacaklı beyanı beklemeden haciz isteyebilir.

Haciz isteme hakkı, ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir yılda düşer. İtiraz veya davada hükmün kesinleşmesine, taksit sözleşmesinde ise ihlale kadar geçen süre hesaba katılmaz. Haciz talepten itibaren en geç üç gün içinde yapılır ve anapara, faiz ve masraflar dâhil alacağı aşamaz. Konutta haciz kararı icra mahkemesinin onayına sunulur; bu düzenleme ihtiyati hacze uygulanmaz.

Devlet malları ve özel kanunlarında haczi caiz olmadığı gösterilen mallar haczedilemez. Maaş, ücret ve benzeri gelirlerde geçim için gerekli miktar düşüldükten sonra haciz yapılabilir; haczedilecek miktar bunların dörtte birinden az olamaz. Birden fazla haciz sıraya konur. Bu mal ve hakların haczedilebileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar geçerli değildir.

Taşınırda satış hacizden itibaren altı ay, taşınmazda bir yıl içinde istenebilir. Üçüncü kişideki alacak taşınır hükmündedir. Süre içinde satış istenmez, gerekli gider on beş gün içinde depo edilmez veya geri alınan talep yenilenmezse o mal üzerindeki haciz kalkar. Satış talebi bir kez geri alınabilir.

Taksit taahhüdünde yeterli mal haczedilmiş olmalı, ilk taksit derhâl verilmeli, her taksit borcun dörtte birinden az olmamalı, ayda bir ödenmeli ve süre üç ayı geçmemelidir. İcra dairesindeki taksit sözleşmesi süresince 106 ve 150/e süreleri işlemez; toplam süre on yılı aşarsa aşan tarihten itibaren kaldığı yerden işler.

Taşınırlar satış talebinden en geç iki ay, taşınmazlar en geç üç ay içinde satılır. Taşınır ihaleleri muhammen değerin yüzde ellisi üzerinden başlar. Elektronik teklif, muhammen değerin yüzde ellisi ile rüçhanlı güvenceli alacaklardan hangisi fazla ise o miktarı ve ayrıca paraya çevirme ile paylaştırma masraflarını geçmelidir. İhale bedeli, tutanağın ilanından itibaren en geç yedi gün içinde ödenir.

Satış talebi teklif verme başladıktan sonra geri alınamaz; süre bitimine kadar borç tamamen ödenirse satış durur. Satış isteme süresi satış talebiyle durur ve ihalenin yapılamadığı veya iptal edildiği tutanak tarihinden itibaren kaldığı yerden işler. Satış tutarı bütün alacakları ödemezse kendiliğinden tamamlama haczi yapılır. Sonraki derecelerin daha önce koydurduğu haciz hakları korunur ve yeni mallar ayrıca satış talebi aranmadan satılır.

Taşınmaz kendisine ihale edilen alıcı mülkiyeti kazanır. Satış isteyen alacaklı, borçlu, tapu ilgilileri ve pey sürenler, yurt içi adres göstermek şartıyla ihale tarihinden itibaren yedi gün içinde fesih isteyebilir. Bu kişiler dışındaki talep dosya üzerinden ve kesin olarak reddedilir. Talep eden, yolsuzluk nedeniyle menfaatinin muhtel olduğunu ispat eder. Satış ilanı tebliğ edilmemişse veya satılan malın esaslı vasıflarındaki hata ya da fesat sonradan öğrenilmişse süre öğrenmeden başlar; fakat ihaleden itibaren bir yılı geçemez.

Sıra, aciz ve rehin

Satış tutarı alacaklara yetmezse sıra cetveli yapılır. Alacaklılar iflastaki 206. madde sırasına girer; ilk üç sıra için geçerli tarih haciz talebi tarihidir. Esas veya miktara itiraz, tebliğden itibaren yedi gün içinde takibin yapıldığı yer mahkemesinde dava ile ileri sürülür. Yalnız sıraya itiraz şikâyetle icra mahkemesine yapılır.

Şartlar varsa kalan alacak için hemen aciz vesikası düzenlenir. Vesikadaki miktar için faiz istenemez. Borç, düzenlenmeden itibaren yirmi yılda zamanaşımına uğrar. Mirasçılar, mirasın açılmasından bir yıl içinde hak aranmamışsa zamanaşımını ileri sürebilir. Belgenin alınmasından itibaren bir yıl içinde takibe girişilirse yeniden ödeme emri gerekmez.

Taşınır rehninde ödeme süresi on beş gündür. Rehin hakkına açıkça itiraz edilmemişse bu hak takip içinde artık tartışılmaz. Kayıtsız şartsız para borcu ikrarını ve muacceliyeti içeren ipotek akit tablosunda ödeme süresi otuz gündür. Taşınır rehninin satışı altı ay, taşınmaz rehninin satışı bir yıl içinde istenir; gemilerde bu süre üç aydır. Süre kaçırılır veya yenilenmezse takip düşer.

İflas ve kambiyo

İflas takibinde yetkili merci kural olarak borçlunun muamele merkezindeki icra dairesidir ve iflas davası için yetki sözleşmesi yapılamaz. İflas istemek hakkı ödeme emrinin tebliğinden bir yıl sonra düşer. Talebi geri alan alacaklı, İcra ve İflas Kanunu m. 157 uyarınca bir ay geçmedikçe talebini yenileyemez. İlanından itibaren on beş gün içinde diğer alacaklılar müdahale veya itiraz edebilir.

Nihai iflas kararlarına tebliğden itibaren on gün içinde istinaf, bölge adliye kararına da on gün içinde temyiz yolu açıktır. Kanun yolu ilana ve masanın kuruluşuna engel değildir; ikinci alacaklılar toplantısı karar kesinleşmeden yapılamaz. İflas hükümle açılır ve karardan sonra davadan feragat geçersizdir.

İflas anındaki haczi kabil mallar ve kapanmaya kadar edinilen mallar masayı oluşturur. Rehinli mallar rüçhan hakkı saklı olarak masaya girer. İflasın açılması haciz ve teminat takiplerini durdurur; kararın kesinleşmesiyle bu takipler düşer. Rehnin paraya çevrilmesi takipleri bu düşme kuralının dışında ayrıca düzenlenmiştir. Taşınmaz rehinli alacaklar hariç borçlar muaccel olur.

Teminatsız veya rehinle karşılanmayan alacaklarda, işçilerin iş ilişkisine dayanan ve iflasın açılmasından önceki bir yıl içinde tahakkuk etmiş ihbar ve kıdem tazminatları dâhil alacakları ile nakden ifası gereken nafaka alacakları birinci sıradadır. Önceki sıra tamamen almadıkça sonraki sıra pay alamaz; aynı sıradakiler eşit hakka sahiptir.

Kambiyo senedine bağlı alacak rehinli olsa bile özel usulle haciz veya, borçlu iflasa tabi ise, iflas yoluyla takip edilebilir. Haciz yolunda ödeme süresi on gündür. Senet vasfına ilişkin beş günlük başvuru şikâyettir; imza, borç, itfa, mehil, zamanaşımı ve yetki itirazları beş gün içinde icra mahkemesine bildirilir. Borca veya imzaya itiraz satış dışındaki işlemleri durdurmaz.

Konkordato

Vadesi gelmiş borcunu ödeyemeyen veya ödeyememe tehlikesi bulunan borçlu, vade veya tenzilatla ödeyebilmek ya da muhtemel iflastan kurtulmak için konkordato talep edebilir. Geçici mühlet üç aydır, en fazla iki ay uzatılabilir ve toplam beş ayı geçemez. Başarı ihtimali anlaşılırsa bir yıllık kesin mühlet verilir; özel güçlükte altı aya kadar uzatılabilir.

Kesin mühlet içinde kamu alacakları takipleri dâhil takip yapılamaz, başlamış takipler durur, ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz uygulanmaz. 206. maddenin birinci sırasındaki imtiyazlı alacaklar için haciz takibi yapılabilir. Proje aksini öngörmezse rehinle temin edilmemiş alacaklarda faiz, kesin mühlet tarihinden itibaren durur. Rehinli takip sürdürülebilir; ancak muhafaza tedbiri alınamaz ve rehinli mal satılamaz.

Proje, kaydedilmiş alacaklıların ve alacakların yarısını veya alacaklıların dörtte birini ve alacakların üçte ikisini aşan çoğunlukla kabul edilir. Yalnız projeden etkilenen alacaklılar oy kullanır. Birinci sıradaki imtiyazlı alacaklılar ile borçlunun eşi, çocuğu ve belirtilen yakınları çoğunluk hesabına katılmaz. Rehinli alacak, takdir edilen değer sonucu teminatsız kalan kısmıyla hesaba katılır.

Konkordato kural olarak tasdik kararıyla bağlayıcı olur. Projede kesinleşmeyle bağlayıcılık da kararlaştırılabilir; bu hâlde mühlet etkileri, kanundaki istisnalar saklı kalmak üzere o tarihe kadar sürer. Projeden fazla vaat hükümsüzdür. Tasdik edilmezse talep reddedilir. Borçlu iflasa tabi olup doğrudan doğruya iflas sebeplerinden biri varsa iflasına resen karar verilebilir.

İhtiyati haciz ve iptal

Rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş para alacağında borçlunun veya üçüncü kişinin elindeki mal ve haklara ihtiyati haciz konulabilir. Vadesi gelmemiş borçta yalnız yerleşim yeri yokluğu veya mal kaçırma gibi sayılı hâller yeterlidir. İlama dayanan alacakta teminat aranmaz. Karar verildiği tarihten itibaren on gün içinde infaz istenmezse kendiliğinden kalkar.

Takip veya davadan önce haciz yaptıran alacaklı, uygulamadan veya gıyabi tutanağın tebliğinden itibaren yedi gün içinde takip ya da dava açmak zorundadır. Sürelerin kaçırılması, vazgeçme, takibin düşmesi, dosyanın işlemden kalkıp bir ay içinde yenilenmemesi veya davada haksız çıkılması ihtiyati haczi hükümsüz kılar. Süresinde itiraz edilmezse ya da itiraz kesin olarak kaldırılır veya iptal edilirse ihtiyati haciz kendiliğinden icrai hacze dönüşür.

Borçlu, dinlenmeden verilen ihtiyati hacze sebepler, yetki ve teminat yönünden yedi gün içinde itiraz edebilir. Menfaati ihlal edilen üçüncü kişi de öğrenmeden itibaren yedi gün içinde itiraz edebilir. İtiraz kararına karşı istinaf yolu açıktır; bölge adliye mahkemesi kararı kesindir ve başvuru icrayı durdurmaz.

İptal davasını geçici veya kesin aciz belgesi bulunan her alacaklı ile iflas idaresi veya belirtilen hâllerde alacaklılar açabilir. Alışılmış hediyeler dışında, aciz belgesi, bu nitelikteki haciz tutanağı veya iflasın açılmasından önceki bir yıl içindeki bağışlama ve ivazsız tasarruflar iptale tabidir. Malvarlığı borçlarına yetmeyen borçlunun zarar verme kastıyla yaptığı işlem, karşı taraf bunu biliyorsa veya bilmesini gerektiren açık emareler varsa iptale tabidir; işlemden itibaren beş yıl içinde haciz veya iflas takibi bulunmalıdır.

İptal davası hakkı, batıl tasarrufun yapıldığı tarihten itibaren beş yıl geçmekle düşer. Dava iyiniyetli üçüncü kişilerin haklarını ihlal etmez. Davalılardan biri davacının alacağını öderse dava reddolunur.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy