İbra Sözleşmesi Nedir? Şartları ve Hukuki Kapsamı

İbra sözleşmesi, alacaklının alacağından kısmen veya tamamen vazgeçmesi ve borçluyu borcundan kurtarması suretiyle borcu sona erdiren iki taraflı bir hukuki işlemdir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 132 uyarınca, borçlu ile alacaklının borcun sona erdiğini belirleyen bir anlaşma yapmaları durumunda ibra hükümleri doğar. Borcu doğuran hukuki işlem kanunen veya taraflarca belirli bir şekle bağlanmış olsa dahi, borcun tarafların şekle bağlı olmaksızın yapacakları ibra sözleşmesiyle tamamen veya kısmen ortadan kaldırılması mümkündür. Genel borçlar hukuku kapsamında ibra sözleşmesi kural olarak şekil serbestisine tabi olup ispat hukuku bakımından belgenin yazılı düzenlenmesi gözetilmektedir.

İbranın Kapsamı, Belirlilik İlkesi ve Kısmi İbra

İbra sözleşmesinin hukuki koruma sağlayabilmesi için ibra edilecek alacağın miktarının veya konusunun metinde netleşmiş olması aranır. İbranamede hangi borç ilişkisinden, hangi dönemden veya hangi alacak kaleminden bahsedildiği açıkça gösterilmemişse genel ibra beyanları kapsamlı bir etki doğurmaz. Bununla birlikte, kural olarak gelecekte doğacak bir alacağın önceden ibra edilmesi hukuken geçersiz kabul edilmekte; ibra ancak doğmuş, muaccel hale gelmiş veya varlığı bilinen alacaklar yönünden hüküm ifade etmektedir.

İbra sözleşmeleri tarafların düzenleme anında bildiği ve öngörebildiği talepleri kapsar; sözleşmenin imzalandığı tarihte henüz varlığı bilinmeyen veya ortaya çıkmamış gizli zararlar genel ibra beyanıyla feragat edilmiş sayılmaz. Taraflar borcun tamamını tasfiye edebilecekleri gibi kısmi ibra yoluna da gidebilirler. Kısmi ibra halinde alacaklı, toplam alacağının yalnızca bir kısmından vazgeçmekte ya da sadece belirli bir döneme ait borçları ibra etmektedir.

İrade Sakatlıklarının İbra Sözleşmesine Etkisi ve Hak Düşürücü Süre

İbra sözleşmesi tarafların irade beyanlarıyla kurulduğundan, irade bozuklukları sözleşmenin bağlayıcılığını ortadan kaldırır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 30 gereğince, sözleşme kurulurken esaslı yanılmaya düşen taraf sözleşme ile bağlı sayılmaz. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 36 uyarınca taraflardan biri diğerinin aldatması sonucu sözleşme yapmışsa, yanılması esaslı olmasa bile sözleşmeyle bağlı değildir; aldatma üçüncü bir kişiden kaynaklanıyorsa karşı tarafın bunu bilmesi veya bilebilecek durumda olması aranır. Kanunun 37 nci maddesi doğrultusunda diğer tarafın veya üçüncü kişinin korkutması sonucu sözleşme yapan taraf da sözleşmeyle bağlı tutulmaz; korkutan üçüncü kişi olduğunda diğer taraf bunu bilmiyor veya bilecek durumda değilse, sözleşmeyle bağlı kalmak istemeyen taraf hakkaniyet gerektirdiği takdirde tazminat ödemekle yükümlü kılınabilir.

İrade sakatlığına maruz kalan tarafın sözleşmeyle bağlılıktan kurtulabilmesi yasal süre koşuluna bağlıdır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 39/1 uyarınca yanılma veya aldatmayı öğrenen ya da korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı andan başlayarak bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmeyen veya verdiğini geri istemeyen taraf sözleşmeyi onamış sayılır. Aynı maddenin ikinci fıkrası gereğince, aldatma veya korkutmadan dolayı bağlayıcılığı bulunmayan bir sözleşmenin onanmış sayılması zarar gören tarafın tazminat hakkını ortadan kaldırmaz.

Müteselsil Borçlulukta İbranın Hüküm ve Sonuçları

Müteselsil borç ilişkilerinde borçlulardan birinin ibra edilmesi kanuni esaslara bağlanmıştır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 165 hükmü uyarınca, kanun veya sözleşme ile aksi belirlenmedikçe borçlulardan biri kendi davranışıyla diğer borçluların durumunu ağırlaştıramaz. Alacaklının müteselsil borçlulardan biriyle yaptığı ibra sözleşmesi ise 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 166/3 gereğince diğer borçluları da ibra edilen borçlunun iç ilişkideki borca katılma payı oranında borçtan kurtarır. Bu suretle ibra edilen borçlunun iç payı oranında borç eksilmekte, kalan bakiye kısım için diğer müteselsil borçluların sorumluluğu devam etmektedir.

İş Hukukunda İbra Sözleşmesi ve Özel Geçerlilik Koşulları

İş hukukunda işçi alacaklarına ilişkin ibra sözleşmeleri kanunda özel ve katı koşullara bağlanmıştır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 420/2 uyarınca işçinin alacağına ilişkin ibra sözleşmesinin yazılı yapılması, ibra tarihi itibarıyla iş sözleşmesinin feshinden itibaren en az bir aylık sürenin geçmiş bulunması, alacağın türünün ve miktarının açıkça belirtilmesi ile hak edilen tutara göre eksiksiz ödemenin banka aracılığıyla gerçekleştirilmesi zorunludur. Bu kurucu unsurları taşımayan ibra sözleşmeleri kesin hükümsüzlük sonucunu doğurur.

Gerçek tutarda ödeme ihtiva etmeyen ibra belgeleri borcu bütünüyle ortadan kaldırmaz. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 420/3 doğrultusunda, hakkın gerçek tutarda ödendiğini içermeyen ibra sözleşmeleri veya ibra beyanı barındıran belgeler yalnızca içerdikleri miktarla sınırlı olarak makbuz hükmünde sayılır ve bu halde dahi ödemelerin banka aracılığıyla yapılmış olması şarttır. Bu nitelikteki ödemeler alacağı tamamen sona erdirmediğinden eksik kalan kısım bakımından dava hakkı saklı kalır.

Hizmet ilişkilerinde getirilen bu koruyucu rejim yalnızca işçinin talepleriyle sınırlı değildir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 420/4 hükmü uyarınca, ibra sözleşmesine ve makbuz niteliğine dair kurallar destekten yoksun kalanlar ile işçinin diğer yakınlarının talep edebilecekleri de dâhil olmak üzere, hizmet sözleşmesinden doğan bütün tazminat alacaklarında aynen uygulanır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy