Hukukta Yetki ve Yetkili Mahkemenin Belirlenmesi

Hukuk Yargılamasında Yetki Kavramı ve Mahkemelerin Yargı Çevresi

Hukuk yargılamasında bir iş veya davaya coğrafi bakımdan hangi yerdeki mahkeme tarafından bakılacağını belirleyen kurallara yetki kuralları, bu kurallara göre tayin edilen mahkemeye ise yetkili mahkeme denir. Mahkemelerin yetki alanları genel kural olarak idari ve mülki sınırlara göre saptanır; her ilçedeki mahkemelerin yargı çevresi kural olarak o ilçenin idari hudutlarıyla sınırlıdır. Büyükşehir statüsündeki illerde ise il merkezindeki mahkemeler ile büyükşehir belediyesi sınırları içinde bulunan ilçelerin adlarıyla anılan mahkemelerin yargı çevreleri Adalet Bakanlığının önerisi üzerine Hâkimler ve Savcılar Kurulu tarafından belirlenir.

Genel Yetkili Mahkeme ve Davalının Durumuna Göre Yetki

Kanunda aksine kesin bir yetki kuralının düzenlenmediği bütün özel hukuk davalarında genel yetkili mahkeme esastır. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu uyarınca genel yetkili mahkeme, davanın açıldığı tarihteki davalı gerçek veya tüzel kişinin 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu hükümlerine göre belirlenen yerleşim yeri mahkemesidir. Davalının yerleşim yerinin belirli olmaması durumunda davaya mutad meskeninin bulunduğu yer mahkemesinde bakılır. Bunun yanında diğer özel yetki halleri saklı kalmak üzere, malvarlığı haklarına ilişkin uyuşmazlıklarda dava konusu malvarlığı unsurunun yer aldığı mahkemede de dava ikame edilebilir.

Davalının Türkiye'de yerleşim yerinin bulunmaması halinde yetki kuralları Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun kapsamında belirlenir. Türk vatandaşlarının kişisel durumlarına ilişkin davalarda Türkiye'de yer bakımından yetkili mahkeme yoksa ilgilinin fiilen oturduğu yer, Türkiye'de oturmuyorsa en son oturduğu yer, bu da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden biri yetkilidir. Türkiye'de yerleşim yeri olmayan yabancılar hakkında vesayet, kayyımlık, kısıtlılık ve gaiplik kararları, ilgilinin Türkiye'de fiilen sakin olduğu yer; fiilen sakin bir yeri yoksa mallarının bulunduğu yer mahkemesince verilir. Miras davaları ise ölenin Türkiye'deki son yerleşim yeri mahkemesinde, bu yerin bulunmaması halinde tereke mallarının yer aldığı yer mahkemesinde görülür.

Sözleşme, Haksız Fiil ve Sigorta Uyuşmazlıklarında Seçimlik Yetki

Kesin yetki kuralının geçerli olmadığı hallerde asıl davaya bakmakla yetkili olan mahkeme karşı davaya bakmaya da yetkili kabul edilir. Sözleşmeden kaynaklanan uyuşmazlıklarda davacı dilerse genel yetkili mahkemede dilerse sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde dava açabilir. Haksız fiilden doğan tazminat ve alacak davalarında ise haksız fiilin işlendiği yer, zararın meydana geldiği yer, zararın meydana gelme ihtimalinin bulunduğu yer yahut zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi seçimlik olarak yetkilidir.

Tüzel kişilerin şube muamelelerinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda, ilgili şubenin yerleşiminde bulunan mahkeme de yetkili kabul edilir. İşçi, memur, öğrenci ya da asker gibi geçici olarak bir adreste oturan kimselere yönelik alacak ve taşınır davalarında, orada ikamet etmelerinin uzunca bir müddet devam edebileceği durumlarda bulundukları yer mahkemesinde de dava açılabilir. Zarar sigortası davalarında sigorta konusu bir taşınmaza yahut niteliği gereği belirli bir yerde sabit kalması zorunlu ya da şart kılınan bir taşınıra dayanıyorsa malın yer aldığı yerde; sabit bulunma şartı taşımayan menkullerde ise rizikonun gerçekleştiği yer mahkemesinde de dava açılması mümkündür.

Yetki Sözleşmesi Yapılabilmesinin Şartları

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu kapsamında yetki sözleşmesi yapma yetkisi yalnızca tacirler ile kamu tüzel kişilerine tanınmıştır. Bu taraflar, mevcut ya da ileride çıkabilecek bir hukuki ihtilafta bir yahut birkaç yargı yerini aralarındaki anlaşmayla yetkili tayin edebilirler; aksi yönde mutabakat sağlanmadıkça dava münhasıran bu tayin edilen yerlerde görülür. Tarafların serbest tasarruf yetkisine girmeyen alanlarda ve kanunen kesin yetkinin düzenlendiği hallerde yetki anlaşması tesis edilemez. Söz konusu sözleşmenin geçerliliği; yazılı şekilde akdedilmesine, ihtilafın kaynaklandığı hukuki bağın belirli ya da belirlenebilir nitelikte olmasına ve seçilen mahkemelerin açık biçimde belirtilmesine bağlıdır.

Kamu Düzenine İlişkin Kesin Yetki Halleri

Taşınmaz üzerindeki ayni haklara, ayni hak sahipliğinde değişikliğe yol açabilecek davalara, taşınmazın zilyetliğine veya alıkoyma hakkına ilişkin uyuşmazlıklarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir. İrtifak haklarına dair davalar da üzerinde irtifak hakkı kurulan taşınmazın bulunduğu yerde açılır; davaların birden fazla taşınmazı ilgilendirmesi halinde taşınmazlardan birinin bulunduğu yerdeki mahkemede tümü için dava görülebilir. Özel hukuk tüzel kişilerinin, ortaklık veya üyelik ilişkileriyle sınırlı kalmak kaydıyla bir ortağına veya üyesine karşı yahut ortakların bu sıfatla birbirlerine karşı açacakları davalarda ilgili tüzel kişinin merkezinin bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkili sayılır.

Can sigortalarında sigorta ettirenin, sigortalının veya lehtarın leh veya aleyhine açılacak tüm davalarda ilgililerin yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir; ancak can sigortasına ilişkin bu kesin yetki hükmü deniz sigortalarından doğan davalarda uygulanmaz. Miras hukukunda terekenin paylaşılmasına, paylaştırma sözleşmesinin geçersizliğine, ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisine, miras sebebiyle istihkaka ve mirasçılar arasındaki tereke yönetiminden kaynaklanan davalar ile terekenin kesin paylaşımına kadar mirasçılara yöneltilecek davalarda ölenin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir. Terekede yer alan bir mal hakkındaki istihkak davası terekenin yazımı ve tespiti zamanında mal nerede bulunuyorsa orada da açılabilir; mirasçılık belgesinin iptali ve yenisinin verilmesi davalarında ise mirasçıların her birinin oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir.

İflas yoluyla takipte yetkili merci kural olarak borçlunun muamele merkezinin bulunduğu yerdeki icra dairesidir. Merkezleri yurt dışında bulunan ticari işletmeler bakımından iflas takibinde yetkili merci işletmenin Türkiye'deki şubesinin, birden fazla şube varsa merkez şubenin bulunduğu yer icra dairesidir. Alacaklı ile borçlu yazılı anlaşmayla icra dairesinin yetkisini belirleyebilse de iflas davaları için yetki sözleşmesi yapılamaz; iflas davası mutlaka borçlunun muamele merkezinin bulunduğu yerdeki ticaret mahkemesinde açılmalıdır.

Yetki İtirazının İleri Sürülmesi ve İncelenmesi

Kesin yetki kuralları kamu düzenine ilişkin olduğundan mahkeme yetki konusunu yargılamanın sonuna kadar kendiliğinden araştırmakla yükümlüdür ve davanın tarafları da yargılamanın her aşamasında yetkisizlik itirazında bulunabilir. Davanın kesin yetki kuralına tabi olmadığı durumlarda yetki itirazı, dava dilekçesinin davalıya tebliğinden itibaren iki haftalık cevap süresi içinde ileri sürülmelidir. Durum ve koşullara göre cevap dilekçesinin iki hafta içinde hazırlanmasının çok zor yahut imkânsız olduğu hallerde mahkemeye başvuran davalıya bir defaya mahsus olmak ve bir ayı geçmemek üzere ek bir süre verilebilir. Yetkinin kesin olmadığı davalarda davalı itiraz dilekçesinde yetkili mahkemeyi, birden fazla yetkili yer varsa hangisini seçtiğini açıkça göstermek zorundadır; aksi takdirde itiraz dikkate alınmaz ve süresinde usulüne uygun itiraz edilmemesi halinde davanın açıldığı mahkeme yetkili duruma gelir.

Yetkisizlik Kararının Sonuçları ve Dosyanın Gönderilmesi

Mahkemenin yetkisizlik kararı vermesi durumunda dava dosyası kendiliğinden diğer mahkemeye intikal ettirilmez. Görevsizlik veya yetkisizlik kararı verilmesi halinde taraflardan birinin; karar verildiği anda kesin ise tebliğ tarihinden, kanun yoluna başvurulmayarak kesinleşmiş ise kararın kesinleştiği tarihten, kanun yoluna başvurulmuşsa ret kararının tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurarak dava dosyasının yetkili mahkemeye gönderilmesini talep etmesi şarttır. İki haftalık yasal sürede bu talepte bulunulmazsa dava açılmamış sayılır ve yetkisizlik kararını veren mahkemece bu hususta resen karar verilir. Usulünce başvuru yapılıp dosya kendisine gönderilen yetkili mahkeme ise duruşma için taraflara kendiliğinden davetiye tebliğ eder.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy