Resen sözcüğü hukuki metinlerde bir mahkemenin, savcılığın veya kurumun belirli durumlarda tarafların talebi ya da şikâyeti beklenmeksizin kendi inisiyatifiyle harekete geçmesini ifade eder. Kesin yetki hâlleri, hâkimin davayı aydınlatma ödevi ve savcılığın soruşturma yükümlülüğü bu yetkinin somutlaştığı başlıca alanlar arasındadır.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 19Kaynağı aç
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 160Kaynağı aç
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 31Kaynağı aç
Medeni Yargılamada Resen Hareket Etme
Hukuk Muhakemeleri Kanunu kapsamında resen hareket etme yetkisi kesin yetki ve hâkimin davayı aydınlatma ödevi alanlarında karşımıza çıkar.
Kesin Yetki Hâllerinde Resen Yetkisizlik Araştırması
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 19. maddesinin birinci fıkrası, yetkinin kesin olduğu davalarda mahkemenin yetkili olup olmadığını davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırmak zorunda olduğunu düzenlemektedir. Bu davalarda taraflar da yetkisizliği her zaman ileri sürebilir.
Yetkinin kesin olmadığı davalarda tablo farklıdır: HMK m. 19/2 uyarınca yetki itirazının cevap dilekçesinde ileri sürülmesi ve yetkili mahkemenin de bildirilmesi gerekmektedir; yetkili mahkeme bildirilmezse itiraz dikkate alınmaz. HMK m. 19/4 uyarınca ise davalı bu itirazı usulüne uygun biçimde yapmazsa davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir.
Mahkeme yetkisizlik kararı verdiğinde HMK m. 19/3 gereği yetkili mahkemeyi de kararında göstermek zorundadır.
Hâkimin Davayı Aydınlatma Ödevi
HMK m. 31, hâkime uyuşmazlığın aydınlatılmasının zorunlu kıldığı durumlarda maddi veya hukuki açıdan belirsiz ya da çelişkili gördüğü hususlar hakkında taraflara açıklama yaptırma, soru sorma ve delil gösterilmesini isteme yetkisi tanımaktadır. Madde bu üç yetkiyi açıkça saymakta olup kapsamı bunlarla sınırlıdır.
Ceza Hukukunda Savcılığın Resen Soruşturma Yetkisi
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 160. maddesinin birinci fıkrası, Cumhuriyet savcısının ihbar veya başka bir yolla bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez kamu davası açmaya yer olup olmadığına karar vermek üzere derhal işin gerçeğini araştırmaya başlayacağını hükme bağlamıştır.
Aynı maddenin ikinci fıkrası uyarınca Cumhuriyet savcısı, maddi gerçeğin araştırılması ve adil bir yargılamanın yapılabilmesi için emrindeki adli kolluk görevlileri aracılığıyla şüphelinin hem lehine hem aleyhine olan delilleri toplayarak muhafaza altına almak ve şüphelinin haklarını korumakla yükümlüdür. Bu düzenleme, soruşturma yetkisinin yalnızca aleyhte delile yönelik değil; şüpheliyi koruyan bir ödev de içerdiğini ortaya koymaktadır.
Şikâyete tabi olmayan suçlarda savcılık, mağdurun başvurusu ya da şikâyeti beklenmeksizin harekete geçer. CMK m. 160 bu genel araştırma yükümlülüğünü düzenlemekte; şikâyete bağlı suçlara ilişkin koşullar ise kanunun başka hükümlerinde yer almaktadır.
Sosyal Güvenlik Hukukunda Resen Tespit ve Düzenleme
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 86. maddesi, Kuruma iki farklı resen hareket etme yetkisi tanımaktadır. Birincisi belgeye dayalı durumlara ilişkindir: süresi içinde verilmeyen belgeler Kurumca resen düzenlenir, sigorta primleri Kurumca tespit edilerek işverene tebliğ edilir (m. 86/7).
5510 sayılı SOSYAL SİGORTALAR VE GENEL SAĞLIK SİGORTASI KANUNU m. 86Kaynağı aç
İkincisi kayıt ve belge dışı fiili tespitlerle ilgilidir: kayıt ve belgelere dayanmaksızın fiilen çalıştığı belirlenen sigortalıların bildirimi yapılmamış veya eksik yapılmış hizmetlerinin geriye yönelik resen tespitinde, tespitin yapıldığı tarihten geriye doğru en fazla bir yıllık süreye ilişkin kısım dikkate alınır (m. 86/8). Bu bir yıllık sınır yalnızca kayıt ve belge dışı fiili tespitler için öngörülmüş olup belgeye dayalı resen düzenleme farklı koşullara tabidir.
Aylık prim ve hizmet belgesi ya da muhtasar ve prim hizmet beyannamesi işveren tarafından verilmeyen ya da çalışması Kurumca tespit edilemeyen sigortalı ise ayrı bir yol olarak, hizmetlerinin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvurabilir. Bu yol, kayıt dışı fiili tespite ilişkin bir yıllık sınırdan ayrı bir fıkrada düzenlenmiştir. İş mahkemesinden alınan ilâmda belirtilen aylık kazanç toplamları ile prim ödeme gün sayıları dikkate alınır.
Sık Sorulan Sorular
Resen ve talep üzerine hareket etmek arasındaki fark nedir?
Talep üzerine hareket, bir tarafın mahkemeye ya da ilgili makama başvurmasını gerektirir; resen hareket ise yetkili makamın bu başvuru beklenmeksizin kendiliğinden işlem başlatmasıdır. Kesin yetki hâllerinde mahkemenin yetkisizliği kendiliğinden araştırma zorunluluğu ve savcılığın suç izlenimini öğrenir öğrenmez soruşturmaya başlama yükümlülüğü bu yetkinin somutlaştığı örnekler arasındadır.
Mahkeme her davada resen yetkisizlik kararı verebilir mi?
Hayır. HMK m. 19 uyarınca resen yetkisizlik araştırması yalnızca kesin yetkinin söz konusu olduğu davalara özgüdür. Kesin yetki kapsamına girmeyen davalarda davalı, cevap dilekçesinde usulüne uygun itirazda bulunmaz ve yetkili mahkemeyi bildirmezse davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir.
Savcı hangi suçlarda resen soruşturma başlatmak zorundadır?
CMK m. 160/1 uyarınca Cumhuriyet savcısı, suçun işlendiğine dair bir izlenim edinir edinmez derhal işin gerçeğini araştırmaya başlamak zorundadır. Şikâyete tabi olmayan suçlarda bu yükümlülük mağdurun başvurusu beklenmeksizin doğrudan işler. Şikâyete bağlı suçlara ilişkin düzenleme ise CMK m. 160 metninde değil, kanunun ayrı maddelerinde yer almaktadır.
Hâkim davayı aydınlatmak için ne yapabilir?
HMK m. 31 uyarınca hâkim, uyuşmazlığın aydınlatılmasının zorunlu kıldığı durumlarda maddi veya hukuki açıdan belirsiz ya da çelişkili gördüğü hususlar hakkında taraflara açıklama yaptırabilir, soru sorabilir ve delil gösterilmesini isteyebilir. Bu yetki maddenin öngördüğü çerçeveyle sınırlıdır.
SGK kayıt dışı çalışmayı resen ne kadar geriye giderek tespit edebilir?
5510 sayılı Kanun m. 86/8 uyarınca kayıt ve belgelerden bağımsız biçimde fiilen çalışıldığının belirlenmesi hâlinde, geriye yönelik resen tespitte tespitin yapıldığı tarihten geriye doğru en fazla bir yıllık süreye ilişkin kısım dikkate alınır. Bu sınır yalnızca kayıt dışı fiili tespitler için öngörülmüş olup belgeye dayalı durumlara uygulanmaz.
Sigortalı, hizmetinin tespiti için iş mahkemesine ne zaman başvurabilir?
Aylık prim ve hizmet belgesi ya da muhtasar ve prim hizmet beyannamesi verilmeyen ya da çalışması Kurumca tespit edilemeyen sigortalı, 5510 sayılı Kanun m. 86 uyarınca hizmetlerinin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvurabilir. Bu beş yıllık süre, kayıt dışı fiili tespite uygulanan bir yıllık geriye dönük sınırdan ayrı bir hükmün ürünüdür.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy