Karşılaştırmalı Hukuk Çerçevesinde Hub and Spoke Karteli

Hub and Spoke Karteli Nedir?

Hub and spoke karteli; bir pazarda yatay düzeyde rakip olan iki bağımsız teşebbüsün, üretim veya dağıtım zincirinin farklı bir seviyesinde faaliyet gösteren başka bir teşebbüs aracılığıyla dolaylı biçimde bilgi değişimi yapması olarak tanımlanır. Düzenekte merkezdeki teşebbüs birden fazla rakiple dikey ilişki içindeyken, rakipler bu ilişki ağı üzerinden fiilen koordinasyon sağlamış olur. 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'da bu yapıya özgü bir tanım yer almamakta; kavramın içeriği karşılaştırmalı hukuk içtihadından çıkarılmaktadır.

Dolaylı bilgi değişiminin her durumda hub and spoke karteli doğurduğu söylenemez. İhlalin unsurlarının somut olay bakımından ayrıca incelenmesi gerekmektedir.

İhlalin Unsurları: Objektif ve Sübjektif Boyut

Karşılaştırmalı hukuk içtihadından derlenen çerçeveye göre bir ihlalin hub and spoke olarak sınıflandırılabilmesi için iki aşamalı biçimde objektif ve sübjektif unsurların birlikte sağlanması gerekir. Objektif unsur; pazarın farklı seviyelerinde faaliyet gösteren teşebbüsler arasında bilgi değişiminin gerçekleşmesi ve bu değişimin teşebbüslerin pazar davranışlarına yansımasıdır. Sübjektif unsur ise teşebbüslerin söz konusu bilgi değişimine ilişkin rekabeti bozucu iradelerinin varlığıyla ilgilidir. Her iki boyutun olayın koşullarına göre ayrı ayrı gösterilmesi gerekmektedir.

Bu iki aşamalı çerçeve karşılaştırmalı hukuktan sentezlenmiştir. Türk Rekabet Kurulu'nun bu formülasyonu aynen benimseyip benimsemediği mevcut verilerle doğrulanamamaktadır.

İspat: Kanıtlanması Gereken Üç Temel Nokta

Karşılaştırmalı hukuktaki yaklaşıma göre ihlali kanıtlamak için odaklanılan üç temel nokta şöyle sıralanabilir: bilginin bir teşebbüs tarafından aracı görevi gören teşebbüse pazar koşullarını etkilemek amacıyla iletilmesi; paylaşılan bilginin rekabete hassas nitelikte olması; rakibinin rekabete hassas bilgisini elde eden teşebbüsün bu bilginin kendisine rakibi tarafından iletildiğini bilmesi ya da bu bilgiyi kullanması.

Karşılaştırmalı Hukukta Öne Çıkan Kararlar

İngiltere Rekabet Temyiz Heyeti'nin JJB Sports plc and Allsports Ltd v Office of Fair Trading kararında (2004 CAT 17) incelenen rekabetçi sorun; her bir perakendecinin ortak tedarikçileriyle fiyat düşürmeyeceklerine dair anlaşmalar yapması ve her perakendecinin rakiplerinin de bu anlaşmaya taraf olduğunu bilmesi üzerine kuruludur. Heyet, tavsiye satış fiyatı uygulamasının kendi başına per se ihlal oluşturmadığını; ancak belirlenen fiyatın teşebbüslerin birlikte fiyat yükseltme iradesiyle fiilen satış fiyatı olarak hayata geçirilmesi halinde ihlalin doğduğunu belirlemiş; bilgi değişimi üçgenindeki tüm tarafları kapsayan tek bir fiyat belirleme anlaşmasının varlığına hükmetmiştir.

Argos Limited and Littlewoods Limited v. Office of Fair Trading kararında (2004 CAT 24) iki perakendecinin ortak fiyat belirledikleri süreçte hiçbir zaman bir araya gelerek doğrudan bilgi değişiminde bulunmadıkları saptanmış; perakendecilerin bu gerekçeyle yaptığı itirazlar kabul edilmeyerek ihlale ilişkin karar onanmıştır. Bu sonuç; hub and spoke düzeneklerinde doğrudan temasın yokluğunun ihlali kendiliğinden ortadan kaldırmaya yetmeyebileceğini göstermesi bakımından önem taşımaktadır.

Portekiz Rekabet Otoritesi 2020 yılında verdiği kararlarla altı süpermarket zincirine, iki içecek tedarikçisine ve iki yöneticiye tüketicilerin zararına fiyat belirledikleri gerekçesiyle idari para cezası uygulamıştır. Söz konusu kararlarda teşebbüslerin ortak bir tedarikçi aracılığıyla perakende satış fiyatlarını dengeledikleri, aralarındaki fiyat rekabetini ortadan kaldırdıkları ve tüketicinin bu rekabetten yararlanmasının engellendiği tespit edilmiştir.

4054 Sayılı Kanun Kapsamındaki Yasal Çerçeve

Hub and spoke yapılarına ilişkin özel bir düzenleme bulunmamakla birlikte bu tür ihlaller 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi kapsamında değerlendirilebilir. Madde 4; belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran ya da doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmaları, uyumlu eylemleri ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemlerini hukuka aykırı ve yasak saymaktadır.

Anlaşmanın varlığının kanıtlanamadığı hallerde Kanun'un 4. maddesi, piyasadaki fiyat değişmelerinin veya arz-talep dengesinin ya da teşebbüslerin faaliyet bölgelerinin rekabetin engellendiği, bozulduğu veya kısıtlandığı piyasalardakine benzerlik göstermesini uyumlu eylem karinesine dayanak yapmaktadır. Karinenin işlemesi halinde taraflardan her biri, ekonomik ve rasyonel gerçeklere dayanmak koşuluyla uyumlu eylemde bulunmadığını ispatlayarak sorumluluktan kurtulabilir.

Bireysel Muafiyet ve Grup Muafiyeti

4054 sayılı Kanun'un 5. maddesi, belirli koşulların tamamının bir arada sağlanması halinde anlaşma, uyumlu eylem veya teşebbüs birliği kararına bireysel muafiyet tanınmasına imkân vermektedir. Dört koşulun tamamı birlikte aranmaktadır: malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme ve iyileşmeler ya da ekonomik veya teknik gelişme sağlanması; tüketicinin bundan yarar sağlaması; ilgili piyasanın önemli bir bölümünde rekabetin ortadan kalkmaması; rekabetin bu amaçların elde edilmesi için zorunlu olandan fazla sınırlanmaması. Muafiyet belirli bir süre için verilebileceği gibi, belirli şartların ve/veya yükümlülüklerin yerine getirilmesine de bağlanabilir. Hub and spoke yapısının bu koşulları somut bir olayda karşılayıp karşılamadığı, bilgi değişiminin niteliği ve olayın koşullarına göre belirlenmesi gereken bir meseledir.

İlgili teşebbüs veya teşebbüs birlikleri, bir anlaşma ya da uyumlu eylemin muafiyet şartlarını taşıdığının tespiti için Rekabet Kurumu'na başvurabilir; bu başvuru zorunlu olmayıp ihtiyaridir. Verilecek muafiyet kararları, anlaşmanın ya da uyumlu eylemin yapıldığı, teşebbüs birliği kararının alındığı veya koşula bağlanmışsa koşulun yerine getirildiği tarihten itibaren geçerli olur. Rekabet Kurulu ayrıca koşulların gerçekleşmesi halinde belirli anlaşma türlerine grup muafiyeti tanıyan tebliğler de çıkarabilir.

İdari Yaptırımlar

4054 sayılı Kanun'un 4., 6. ve 7. maddelerinde yasaklanan davranışlarda bulunanlara Rekabet Kurulu, nihai karardan bir önceki mali yıl sonu itibarıyla oluşan yıllık gayri safi gelirlerinin yüzde onuna kadar idari para cezası verir; bu tutarın hesaplanması mümkün olmazsa nihai karar tarihine en yakın mali yıl sonu esas alınır.

Cezanın belirlenmesinde ihlalin tekerrürü, süresi, teşebbüsün piyasadaki gücü, ihlalin gerçekleşmesindeki belirleyici etkisi, verilen taahhütlere uyum, incelemeye yardım ile gerçekleşen veya gerçekleşmesi muhtemel zararın ağırlığı gibi etkenler dikkate alınır.

İhlalde belirleyici etkisi saptanan yöneticiler veya çalışanlara, teşebbüse verilen cezanın yüzde beşine kadar ayrıca idari para cezası verilir. Kanuna aykırılığın ortaya çıkarılması amacıyla Rekabet Kurumu ile aktif işbirliği yapan teşebbüs ya da kişilere, işbirliğinin niteliği, etkinliği ve zamanlaması gözetilerek ve gerekçesi açık biçimde gösterilmek suretiyle ceza verilmeyebilir ya da cezada indirime gidilebilir. Bu işbirliği programına ilişkin usul ve esaslar Rekabet Kurulu tarafından çıkarılacak yönetmeliklerle belirlenir.

Yerinde incelemenin engellenmesi veya zorlaştırılması halinde teşebbüslere yıllık gayri safi gelirlerinin binde beşi oranında idari para cezası verilir. Bu yaptırım, incelemenin mahkeme kararıyla gerçekleştirilmesi durumunda da uygulanır.

Sık Sorulan Sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy