HMK’da Yargı Yeri Belirlenmesi ve İnceleme Usulü

Yetkili mahkemenin davaya bakmasına engel bulunması veya iki mahkemenin yargı çevresi sınırında tereddüt çıkması hâlinde yetkili mahkeme, ilk derece mahkemeleri için bölge adliye mahkemesince, bölge adliye mahkemeleri için Yargıtayca tayin edilir. Aynı dava hakkında görev veya yetkiye ilişkin kararlar kanun yoluna başvurulmaksızın kesinleşmişse görevli ya da yetkili mahkeme de ilgisine göre bölge adliye mahkemesi veya Yargıtay tarafından belirlenir. Yargı yerinin belirlenmesine ilişkin inceleme dosya üzerinden yapılabilir.

Başvuruyu gerektiren engel ve sınır tereddüdü

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 22. maddesinin birinci fıkrası iki ayrı durumu düzenler. Birinci durumda yetkili mahkemenin bir davaya bakmasına herhangi bir engel bulunur. İkinci durumda iki mahkeme arasında yargı çevrelerinin sınırlarının belirlenmesinde tereddüt ortaya çıkar. Bu hâllerde yetkili mahkemenin tayini için ilk derece mahkemeleri bakımından bölge adliye mahkemesine, bölge adliye mahkemeleri bakımından Yargıtaya başvurulur.

Aynı kanunun 21. maddesi, yargı yerinin belirlenmesi bakımından ayrıca iki hâli açıklar. İki mahkeme de görevsizlik kararı vermiş ve bu kararlar kanun yoluna başvurulmaksızın kesinleşmişse yargı yeri belirlenmesi gündeme gelir. Kesin yetki hâllerinde iki mahkemenin yetkisizlik kararları da kanun yoluna başvurulmaksızın kesinleşmişse aynı ihtiyaç doğar. Bu hüküm, 22. maddenin birinci fıkrasındaki engel ve sınır tereddüdü düzenlemesiyle aynı cümlede tek şarta indirgenemez; her madde kendi metnindeki şartlarla uygulanır.

Kesinleşen görev ve yetki kararları

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 22. maddesinin ikinci fıkrasına göre aynı dava hakkında iki mahkeme görev veya yetki konusunda karar vermiş olabilir. Bu kararların kanun yoluna başvurulmaksızın kesinleşmesi şarttır. Şart gerçekleşirse görevli veya yetkili mahkeme, ilgisine göre bölge adliye mahkemesince veya Yargıtayca belirlenir.

21. maddede görülen görevsizlik ve kesin yetkiye bağlı yetkisizlik ihtimalleri de kararların kanun yoluna başvurulmadan kesinleşmesine bağlanmıştır. 22. maddenin ikinci fıkrası ise aynı dava hakkındaki görev veya yetki kararlarının bu biçimde kesinleşmesini esas alır. Hangi olayın hangi fıkraya gireceği, kararların konusuna ve kesinleşme biçimine göre ayrıca değerlendirilir; iki metin birbirinin yerine geçecek şekilde tek bir kesinleşme kuralına dönüştürülmez.

İncelemenin yapılması ve kararın etkisi

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 23. maddesinin birinci fıkrası, yargı yerinin belirlenmesine ilişkin incelemenin dosya üzerinden yapılabileceğini belirtir.

Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre bölge adliye mahkemesince veya Yargıtayca verilen yargı yeri belirlenmesi kararı, davaya ondan sonra bakacak mahkemeyi bağlar. Kanun yolu incelemesi sonucunda kesinleşen göreve veya yetkiye ilişkin kararlar da davaya daha sonra bakacak mahkemeyi bağlar. Bağlayıcılık, hem yargı yeri belirlenmesi kararına hem de kanun yolu sonunda kesinleşen görev veya yetki kararına tanınmıştır.

Adli ve idari yargı arasındaki olumsuz görev uyuşmazlığı

Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin E. 2021/9217, K. 2021/11923 sayılı kararında uyuşmazlık, idari yargı ile adli yargı ilk derece mahkemeleri arasındaki olumsuz görev uyuşmazlığıdır. Daire, bu uyuşmazlığın çözümünün Uyuşmazlık Mahkemesine ait olduğunu ve dosyanın yargı yeri belirlenmesi için daireye gönderilmesinin yerinde olmadığını kabul etmiştir. Bu sonuç, karardaki yargı kolları arasındaki uyuşmazlığa ilişkindir.

Karar, olumsuz görev uyuşmazlığının ileri sürülmesini 2247 sayılı Uyuşmazlık Mahkemesi Kanunu'nun 14. maddesine bağlar. Adli, idari veya askeri yargı mercilerinden en az ikisinin kendisini görevsiz görmesi gerekir. Bu mercilerin baktığı uyuşmazlıkta taraf, konu ve sebep aynı olmalıdır. Verilen görevsizlik kararlarının kesin ya da kesinleşmiş olması da aranır.

Aynı kararda 2247 sayılı Kanun'un 15. maddesine göre olumsuz görev uyuşmazlığında dava dosyaları, son görevsizlik kararını veren yargı merciince bu karar kesinleştikten sonra Uyuşmazlık Mahkemesine gönderilir. Ceza davalarında gönderim doğrudan doğruya yapılır. Diğer davalarda taraflardan birinin istemi aranır. İlk görevsizlik kararını veren yargı merciine ait dava dosyası da temin edilir ve görevli yargı merciinin belirlenmesi istenir.

Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 22. maddesi uyarınca yargı yeri belirleme koşullarının bulunmadığı sonucuna varmıştır. Dosyanın mahalline iadesine 25/10/2021 tarihinde oybirliğiyle karar verilmiştir. Karar, yargı yerini belirlememiş; koşulların bulunmaması nedeniyle iade sonucuna ulaşmıştır.

Kat malikleri kurulu kararında somut yargı yeri

Yargıtay 20. Hukuk Dairesi, E. 2016/5198, K. 2018/1366 sayılı kararında olağanüstü kat malikleri kurulu kararının iptali davasını incelemiştir. Daire, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 21 ve 22. maddeleri uyarınca İstanbul Anadolu 15. Sulh Hukuk Mahkemesini yargı yeri olarak belirlemiş ve bu sonuca 26/02/2018 tarihinde oybirliğiyle karar vermiştir. Sonuç bu davaya özgüdür.

Daire, uyuşmazlığın Kat Mülkiyeti Kanunu hükümlerinden kaynaklandığını kabul etmiştir. Bu kanunun Ek-1. maddesi uyarınca kanundan doğan her türlü anlaşmazlığın değerine bakılmaksızın sulh hukuk mahkemesinde çözülmesi gerektiği gerekçesiyle uyuşmazlığa bakma görevinin İstanbul Anadolu 15. Sulh Hukuk Mahkemesine ait olduğunu belirtmiştir.

Kararın gerekçesi somut olayın durumuna dayanır. Kat malikleri kurulu kararlarının alındığı tarihte yapı mevcuttur, kat mülkiyeti kuruludur ve yapı henüz yıkılmamıştır. Daire, binanın yıkılarak yeniden yapılması yönündeki kararların Kat Mülkiyeti Kanunu'nun 45. maddesi gereğince bütün kat maliklerinin oybirliğiyle verilecek kararla mümkün olduğunu belirtmiş; somut olayda 6306 sayılı Kanun hükümlerinin değil 634 sayılı Kanun hükümlerinin uygulanacağı sonucuna varmıştır. Bu değerlendirme, kararda açıklanan olaya bağlıdır.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy