HMK Madde 5 Genel Kuralına Göre Mahkeme Yetkisi

Bir davada yer bakımından hangi mahkemenin yetkili sayılacağı, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 5. maddesine göre belirlenir. Madde, mahkemelerin yetkisini bu Kanundaki hükümlere bağlar. Diğer kanunlarda yer alan yetki hükümleri saklıdır.

Yetkinin anlamı ve yer sınırı

Yetki, davanın hangi yerdeki görevli mahkemede görüleceğini anlatır. Mahkemelerin yargı yetkisi, dava konusuna bağlı görev sınırının yanında yer itibarıyla da sınırlıdır. Her mahkeme, bulunduğu ilçenin idari sınırları içinde yargı yetkisini kullanır. Yetki sorunlarının yoğunlaştığı alan esas itibarıyla ilk derece mahkemeleridir.

Genel yetkili mahkeme

6100 sayılı Kanun'un 6. maddesi genel yetkili mahkemeyi davalı üzerinden kurar. Davalı gerçek veya tüzel kişi olabilir. Yetkili yer, bu kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir.

Yerleşim yerinin neresi olduğu, aynı maddede 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'na bırakılmıştır. Belirleme, 22/11/2001 tarihli bu Kanun hükümlerine göre yapılır.

Saklı hükümler ve seçimlik yetki

5. maddede kullanılan diğer kanunlar terimi dar yorumlanmaz. Gerekçede terimin geniş anlamda kullanıldığı, Anayasa ile uluslararası antlaşmaları da kapsadığı açıklanmıştır.

Özel kanunda öngörülen yetki kuralı kesin yetki niteliğinde değilse, genel yetki kuralının yanında durur. İki kural birlikte seçimlik yetki oluşturur. Özel kanun hükümlerinin saklı tutulmasının sebebi budur.

Kesin yetki kuralının ayırt edilmesi

Kuralın kesin yetki sayılıp sayılmayacağı duraksama doğurursa, düzenlemenin yazılış biçimine bakılır. Metin emredici biçimde kaleme alınmış olmalı ve kanun koyucunun, gösterdiği yer mahkemesini tek yetkili mahkeme yapmak istediği açık ve kesin bir dille ortaya çıkmalıdır. Bu durumda kural, hukuki niteliği itibarıyla kesin yetki kuralıdır.

Yetki kesin ise inceleme tarafların susmasına bırakılmaz. Mahkeme, yargılama bitene kadar yetkisini kendiliğinden ele almak zorundadır. Taraflar da mahkemenin yetkisiz olduğunu her zaman ileri sürebilir.

Kesin olmayan yetkide itiraz

Yetkinin kesin olmadığı davada itiraz, cevap dilekçesinde ileri sürülür. İtiraz eden taraf yetkili mahkemeyi bildirir. Birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiği mahkemeyi gösterir. Bildirim yapılmazsa yetki itirazı dikkate alınmaz.

Davalı cevap süresi bitmeden cevap dilekçesini vermiş, ancak yetki ilk itirazını bu dilekçeye yazmamışsa, süre devam etse bile itirazı ek dilekçeyle getiremez. 6100 sayılı Kanun'un 131. maddesi, cevap dilekçesi verildikten sonra ilk itirazların ileri sürülmesini, cevap süresinin henüz dolmamasına rağmen engeller. Yetki ilk itirazının ek dilekçeyle tamamlanamaması bu maddeye bağlanır ve yetkinin kesin olmadığı dava ile sınırlıdır.

Yetkisi kesin olmayan davada davalı, süresi içinde ve usulüne uygun biçimde yetki itirazında bulunmazsa, davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir.

Kesin yetki ile kesin olmayan yetkinin ayrımı

İki rejim aynı sonuca bağlanmaz. Yetki kesin ise mahkeme incelemesini kendiliğinden ve dava sonuna kadar sürdürür; taraflar da yetkisizliği her zaman ileri sürebilir. Yetki kesin değilse, usulüne uygun itirazın yokluğu davanın açıldığı mahkemeyi yetkili hâle getirir.

Birden fazla yetkili mahkeme

Yetkili mahkeme birden fazla ise seçme hakkı davacıya aittir. Davacı davayı yetkisiz mahkemede açmışsa seçme hakkı itiraz eden davalıya geçer ve dava, davalının bildirdiği yetkili mahkemede görülür.

Yetkisizlik kararı, itiraz sırasında bildirilmemiş bir mahkemeyi yetkili mahkeme diye gösteremez.

Boşanma ve ayrılık davasında yetkili yer

Boşanma veya ayrılık davasında yetkili mahkeme, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 168. maddesine göre belirlenir. Eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. Davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi de yetkilidir.

Boşanma davasında davacıya bu yerler arasında seçme olanağı tanınmıştır. Seçme olanağı bulunduğu için kesin yetki kuralı söz konusu değildir. Boşanma davasına bakmakla görevli mahkemenin yetkisi kamu düzenine ilişkin değildir.

Para ve teminat borcunda icra takibi

Para veya teminat borcu için yapılacak icra takibinde yetki, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun 50. maddesinin birinci fıkrasıyla düzenlenir. Fıkra, Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nun yetkiye dair hükümlerinin kıyas yoluyla uygulanacağını belirtir. Takibe esas olan sözleşmenin yapıldığı icra dairesi de bu takip için yetkilidir.

İtirazın iptali davasında yetki

İtirazın iptali davasında özel yetkili mahkeme kabul edilmemiştir. Yetkili mahkeme bu nedenle 6100 sayılı Kanun'un 5. maddesi ve devamı hükümlere göre bulunur. Borçtan kurtulma davası ile menfi tespit ve istirdat davalarında ise özel yetki hükümleri vardır.

Borçtan kurtulma davasının yeri, süresi ve dinlenme şartı

Borçtan kurtulma davasının süresi, itirazın geçici kaldırılması kararının tefhim veya tebliğinden itibaren yedi gündür. Borçlu davayı bu süre içinde açabilir. Yetkili mahkeme, takibin yapıldığı yer mahkemesi veya alacaklının yerleşim yeri mahkemesidir.

Davanın dinlenebilmesi, alacağın yüzde on beşinin ilk duruşma gününe kadar mahkeme veznesine nakden depo edilmesine bağlıdır. Mahkemece kabul edilecek aynı değerde esham ve tahvilat ya da banka teminat mektubu verilmesi de bu şartı karşılar. Şart gerçekleşmezse dava reddolunur.

Menfi tespit ve istirdat davası

Menfi tespit ve istirdat davaları iki yerde açılabilir. Biri, takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesidir. Diğeri, davalının yerleşim yeri mahkemesidir.

İstihkak davasında yetkili yer

İstihkak davasında genel yetki kuralına gidilir. Bu yöneliş, İcra ve İflas Kanunu'nun yetkiye ilişkin 4 ve 50. maddeleri ile 6100 sayılı Kanun'un 5 ve 6. maddelerinden doğar. Dava, asıl icra takibinin yapıldığı yer mahkemesinde açılabileceği gibi davalının yerleşim yeri mahkemesinde de açılabilir.

İş mahkemesinde yetkili yerler

İş mahkemesinde açılacak davada yetkili mahkeme, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu'nun 6. maddesinin birinci fıkrasına göre saptanır. Davalı gerçek veya tüzel kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir. İşin veya işlemin yapıldığı yer mahkemesi de yetkilidir.

Davalı birden fazla ise bunlardan birinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.

İş kazasından doğan tazminat davasında yetkili yerler genişler. İş kazasının veya zararın meydana geldiği yer mahkemesi yetkilidir. Zarar gören işçinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.

6. maddenin dördüncü fıkrası, iş mahkemelerinin yetkisine ilişkin diğer kanun hükümlerinin saklı olduğunu belirtir.

Aynı maddenin beşinci fıkrası, madde hükümlerine aykırı yetki sözleşmelerini geçersiz sayar.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy