6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 216. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bir belgenin mahkemeye yalnızca örneğinin sunulduğu hâllerde mahkeme, kendiliğinden veya taraflardan birinin talebi üzerine belgenin aslının ibraz edilmesini isteyebilir. Belgenin aslını elinde bulunduran taraf, üçüncü kişi ya da resmî makamlar ise mahkemece talep edilmesi durumunda bunu mahkemeye vermek zorundadır.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 216Kaynağı aç
Belge Kavramı ve Dava Dilekçesine Suret Eklenmesi
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 199. maddesine göre uyuşmazlık konusu vakıaları ispata elverişli yazılı veya basılı metinler, senetler, çizimler, planlar, krokiler, fotoğraflar, filmler, görüntü ya da ses kayıtları ile elektronik ortamdaki bilgi taşıyıcıları belge niteliği taşır. Kanun'un 121. maddesi uyarınca davacı, dava dilekçesinde dayandığı ve elinde bulunan belgelerin asıllarıyla birlikte davalı sayısından bir fazla düzenlenmiş örneklerini veya yalnızca örneklerini dilekçesine ekleyerek mahkemeye sunmakla yükümlüdür.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 121Kaynağı aç
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 199Kaynağı aç
Dava açılırken belgenin yalnızca örneğinin mahkemeye verildiği durumlarda da somutlaştırma yükü yerine getirilmiş sayılabilir. Belgenin aslının verilmiş olması somutlaştırma yükünün zorunlu bir şartı olarak aranmaz.
Cevap Verilmemesi ve Mecburi Dava Arkadaşlığı Durumu
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 128. maddesi gereğince süresi içinde cevap dilekçesi vermemiş olan davalı, davacının ileri sürdüğü vakıaların tamamını inkâr etmiş sayılır. Ancak bu kanuni kurgu, davalının karşı tarafça dosyaya sunulan belgenin aslını açıkça talep ettiği anlamına gelmez.
Kanun'un 60. maddesi uyarınca mecburi dava arkadaşlığında duruşmaya gelen dava arkadaşlarının yaptıkları usul işlemleri, davetiyeye rağmen duruşmaya gelmeyen dava arkadaşları bakımından da sonuç doğurur. Dolayısıyla mecburi dava arkadaşlarından bazılarının davaya cevap vermemiş olması, davacı tarafın sunduğu belge suretinin aslının mahkemece istenmesini talep ettikleri sonucunu doğurmaz.
Belge Suretine İtiraz ve Belge Aslının İncelenmesi
Dava dosyasına sunulan belge örneğine veya fotokopisine karşı tarafça açıkça itiraz edilmesi hâlinde mahkemenin belgenin aslını getirtmesi ve belgenin sıhhati ile geçerliliği konusunda inceleme yapması gerekir. Nitekim taraflarca dosyaya sunulan sözleşme metinleri arasında yüklenicinin kim olduğu veya sözleşme hükümleri bakımından çelişki bulunması durumunda uyuşmazlığın çözümü için HMK m. 216/1 uyarınca örneği sunulan sözleşmenin aslı getirtilmelidir.
İlave iş ve malzeme teslimine dair fotokopi belgelere karşı imza inkârında bulunulması veya cevap dilekçesi ekinde dayanılan cari hesap dökümü ya da mutabakat mektubu gibi verilerin örneğinin sunulması durumunda da HMK m. 216 gereğince taraflara uygun süre verilerek belge asıllarının getirtilmesi ve belgenin doğruluğu ile sıhhatinin araştırılması icap eder.
İmza İnkârı, Sahtelik İddiası ve İsticvap Usulü
Sunulan belgedeki imzanın inkâr edilmesi hâlinde belge aslı üzerinden tarafın isticvaben beyanı alınır ve imzanın kabul edilip edilmediği sorulur. İlgilinin imzanın kendisine ait olmayıp bir yakınına ait olduğunu bildirmesi hâlinde Türk Borçlar Kanunu'nun 40 ve devamı maddelerindeki temsil hükümleri değerlendirilir; inkârın sürmesi durumunda ise imza incelemesi yapılarak sonuca varılır. Mahkeme huzurunda ikrar olunan veya inkâr edenden sadır olduğu kabul edilen adi senetler, HMK m. 205/1 uyarınca aksi ispat edilmedikçe kesin delil sayılır.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 205Kaynağı aç
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 208. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca sahtelik iddiasına konu olan belgenin mutlaka aslının mahkemeye sunulması zorunludur. Mahkeme, sahtelik iddiasına konu olan belgenin fotokopisi veya örneği üzerinden inceleme yapmakla yetinemez.
Belge Aslının İbraz Edilmemesinin Usulî Sonucu
İbrazı istenen belgenin karşı tarafın elinde olduğu anlaşılır veya ikrar edilirse mahkeme belgeyi sunması için tarafa kesin süre verir. Kendisine kesin süre verilen taraf, haklı bir mazeret göstermeksizin belgeyi ibraz etmez ya da belgenin elinde bulunduğunu inkâr edip teklif edilen yemini kabul veya icra etmezse, mahkeme HMK m. 220/3 gereğince duruma göre belgenin içeriği konusunda diğer tarafın beyanını kabul edebilir.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 220Kaynağı aç
Belge Aslının Saklanması ve Geri Verilmesi Usulü
Belge aslının mahkemeye verilmesi durumunda mahkeme, belgenin saklanması için gerekli tedbirleri alır veya istendiğinde tekrar verilmek üzere belgeyi ibraz edene geri verebilir. HMK m. 216/3 uyarınca bu yetki hâkimin takdirindedir.
Taraflardan birinin mahkemeye sunduğu belge aslını geri istemesi hâlinde hâkim belgenin verilip verilmeyeceğini takdir eder. Geri verilmesine karar verildiğinde, aslına uygun olduğu mahkeme mührü ve yazı işleri müdürünün imzasıyla onanmış örneği dosyaya konulur.
Belge fotokopisi üzerinden sahtelik incelemesi yapılabilir mi?
Hayır, sahtelik iddiasına konu olan belgenin mutlaka aslının mahkemeye sunulması gerekir; mahkeme fotokopi veya örnek üzerinden sahtelik incelemesi yapamaz.
Cevap dilekçesi vermeyen davalı belge aslını istemiş sayılır mı?
Hayır, HMK m. 128 gereğince süresi içinde cevap vermeyen davalının vakıaları inkâr etmiş sayılması, karşı tarafın sunduğu belgenin aslını talep ettiği anlamına gelmez.
Mahkemeye sunulan belge aslı nasıl geri alınır?
Belge aslını veren tarafın geri istemesi üzerine hâkim iadeyi takdir eder; geri verilmesine karar verildiğinde mahkeme mührü ve yazı işleri müdürü imzasıyla onanmış suret dosyaya konur.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy