HMK Madde 199'un Getirdiği Geniş Belge Tanımı
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 199. maddesi, yargılama hukuku anlamında belgeyi geniş biçimde tanımlar. Bu tanımın belirleyici iki unsuru vardır: bilgi taşıyıcısı olmak ve uyuşmazlık konusu vakıaları ispata elverişli olmak. Her bilgi taşıyıcısı değil, yalnızca bu ikinci koşulu da karşılayanlar yargılama hukuku anlamında belge niteliği kazanır.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 199Kaynağı aç
Kanun metnindeki sayım açık uçludur; geleneksel yazılı belgeler yanında elektronik ortamdaki veriler ve bunlara benzer bilgi taşıyıcıları da kapsamda açıkça yer almaktadır. Dolayısıyla e-posta, kısa mesaj, sosyal medya yazışması ve çeşitli dijital kayıtlar, uyuşmazlığa konu vakıaları ispata elverişlilik koşulunu taşımaları hâlinde HMK m. 199 çerçevesinde belge olarak değerlendirilebilmektedir.
Yargıtay 13. Hukuk Dairesi, E. 2018/406, K. 2018/7889Kaynağı aç
Elektronik Belgeler: E-posta, Mesaj ve Sosyal Medya Yazışmaları
İşyerinde iç yazışmalarda kullanılan ve çalışana ait olan elektronik posta, HMK m. 199 anlamında belge niteliği taşımaktadır; bu nitelendirme, gönderildiği kişinin kesin biçimde belirlenebilir olduğu durumlar için ortaya konmuştur. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2015/5593, K. 2016/20624 sayılı kararında söz konusu koşulların bulunması hâlinde elektronik postanın delil olarak kabul edilmesi gerektiğini belirlemiştir. Aynı dairenin E. 2014/37491, K. 2016/8497 sayılı kararında ise işçinin işverenin ağından yaptığı e-posta yazışmalarına hizmet süresi yönünden itibar edilmemesi hatalı bulunarak karar bozulmuştur.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2015/5593, K. 2016/20624Kaynağı aç
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2014/37491, K. 2016/8497Kaynağı aç
Kısa mesajlar ve telefon yazışma kayıtları da aynı çerçevede değerlendirilmektedir. Yargıtay 13. Hukuk Dairesi, E. 2016/28755, K. 2019/5086 sayılı kararında karşı tarafça inkâr edilmeyen yazışma kayıtlarının HMK m. 199 anlamında belge niteliği taşıdığını belirlemiştir. Aynı dairenin E. 2016/28932, K. 2019/7493 sayılı kararında ise telefon mesajı görüntülerinin de bu madde kapsamında belge sayıldığı ortaya konmuştur. Facebook kayıtları da Yargıtay 13. Hukuk Dairesi'nin E. 2018/406, K. 2018/7889 sayılı kararında HMK m. 199 anlamında belge olarak değerlendirilmiştir.
Yargıtay 13. Hukuk Dairesi, E. 2016/28755, K. 2019/5086Kaynağı aç
Belge ile Senet Arasındaki Fark
HMK m. 199 kapsamında belge sayılmak, ilgili verinin yargılamada delil olarak sunulabilmesini sağlar; ancak bu durum, söz konusu verinin HMK m. 200 anlamında senet niteliği taşıdığı anlamına gelmez. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/50, K. 2021/33 sayılı kararında bu ayrımı açıkça ortaya koymuştur: Bir bankanın tek taraflı olarak düzenlediği elektronik kayıtlar HMK m. 199 anlamında belge niteliği taşısa dahi senet olarak kabul edilemeyeceğinden, bankanın savunmasını tek başına bu belgeyle ispat ettiğinin kabulü mümkün değildir.
HMK m. 200/1, hukuki işlemlerin yapıldıkları zamanki miktar veya değerleri kanunda belirlenen parasal sınırı geçtiğinde senetle ispat zorunluluğu öngörmektedir. Bu sınır yeniden değerleme oranlarına göre güncellenmektedir; güncel değerin ilgili mevzuat hükmünden takip edilmesi gerekmektedir. Senetle ispat zorunluluğu bulunan hususlarda ise HMK m. 200/2 uyarınca karşı tarafın açık muvafakati hâlinde tanık dinlenmesi mümkündür.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 200Kaynağı aç
Delil Başlangıcı İşlevi ve Tanık Dinlenebilmesi
HMK m. 202, senetle ispat zorunluluğu bulunan hâllerde delil başlangıcı bulunursa tanık dinlenebileceğini düzenlemektedir. Delil başlangıcı; iddia konusu hukuki işlemin tamamen ispatına yeterli olmamakla birlikte söz konusu hukuki işlemi muhtemel gösteren ve kendisine karşı ileri sürülen kimse ya da temsilcisi tarafından verilmiş veya gönderilmiş belgedir. Elektronik posta yazışmaları, telefon mesajları ve sosyal medya kayıtları bu tanım çerçevesinde, koşulları oluştuğunda, delil başlangıcı teşkil edebilmektedir.
Yargıtay 13. Hukuk Dairesi, E. 2016/28932, K. 2019/7493Kaynağı aç
Yargıtay 23. Hukuk Dairesi, E. 2016/3531, K. 2019/643 sayılı kararında e-posta yazışmalarının HMK m. 199 kapsamında yazılı delil başlangıcı kabul edildiğini belirterek bu yazışmalar değerlendirilmeksizin eksik incelemeyle hüküm kurulmasını bozma nedeni saymıştır. Söz konusu değerlendirme, kararın verildiği somut dava bağlamında yapılmış olup e-postanın her koşulda delil başlangıcı sayılacağı anlamına gelmemektedir.
Yargıtay 23. Hukuk Dairesi, E. 2016/3531, K. 2019/643Kaynağı aç
Delil başlangıcının sağladığı pratik sonuçlardan biri, senetle ispat zorunluluğunu aşmak için tanık dinletme imkânıdır. Karşı tarafça inkâr edilmeyen Facebook mesajlarındaki borcu kabul beyanları da HMK m. 199 anlamında belge olarak değerlendirilerek hukuki işlemin muhtemel kılınmasında kullanılabilmektedir.
Yazılı Protokol ve İdari Kayıtların Belge Niteliği
Geleneksel belgeler de HMK m. 199 kapsamında değerlendirilmektedir. Taraflar arasındaki dükkan kiralaması ve bedel ödemesine ilişkin şartları içeren yazılı protokolün bu madde anlamında belge delili niteliği taşıdığı içtihat uygulamasıyla ortaya konmuştur. Benzer biçimde, Yargıtay 15. Hukuk Dairesi, E. 2015/6113, K. 2017/1002 sayılı kararında cari ayrıntılı hareket raporu başlıklı kaydın belge niteliğinde olduğunu saptamış; bu kaydın sıhhatinin mahkemece araştırılmadan hüküm kurulmasını bozma nedeni olarak görmüştür.
Yargıtay 15. Hukuk Dairesi, E. 2015/6113, K. 2017/1002Kaynağı aç
Resmî makamlar önünde alınan ifadeler de belge kapsamında değerlendirilebilmektedir. Yargıtay 15. Hukuk Dairesi, E. 2018/4115, K. 2018/4805 sayılı kararında oyçokluğuyla polis merkezinde verilen ve yazılı olarak düzenlenen ifade tutanağının mahkeme dışı ikrar niteliğinde olduğunu ve yazılı olması nedeniyle HMK m. 199 kapsamında ödeme vakıasını ispata yarayan belge sayılacağını belirlemiştir. Kararda yer alan karşı oy ise bu tür tutanağın belge değil yazılı delil başlangıcı sayılması ve başkaca delillerle desteklenmesi gerektiği görüşündedir.
Yargıtay 15. Hukuk Dairesi, E. 2018/4115, K. 2018/4805Kaynağı aç
Belge Sunma Yükümlülüğü ve Aslın İbrazı
HMK m. 219/1 uyarınca taraflar, kendilerinin veya karşı tarafın delil olarak dayandıkları ve ellerinde bulunan tüm belgeleri mahkemeye ibraz etmek zorundadır. Elektronik belgeler; belgenin çıktısı alınarak ve talep edildiğinde incelemeye elverişli biçimde elektronik ortama kaydedilerek mahkemeye sunulur. Yalnızca belgenin örneğinin verildiği durumlarda ise HMK m. 216/1 gereğince mahkeme, kendiliğinden veya taraflardan birinin talebiyle aslın ibrazını isteyebilir. HMK m. 216/2 uyarınca belgenin aslını elinde bulunduran taraf, üçüncü kişi veya resmî makamlar bunu mahkemeye vermek zorundadır.
Sık Sorulan Sorular
Telefon mesajları ve yazışma kayıtları mahkemede belge olarak kabul edilir mi?
HMK m. 199, elektronik ortamdaki verileri ve bunlara benzer bilgi taşıyıcılarını açıkça belge kapsamına almıştır. Yargıtay 13. Hukuk Dairesi, karşı tarafça inkâr edilmeyen telefon yazışma ve mesaj kayıtlarının bu madde anlamında belge niteliği taşıdığını belirlemiştir. Belgenin delil değerini etkileyen koşulların başında, özellikle karşı tarafça inkâr edilip edilmediği gelmektedir.
E-posta tek başına davayı ispata yeter mi?
E-posta, HMK m. 199 kapsamında belge sayılır; ancak bu, davayı her koşulda tek başına ispata yettiği anlamına gelmez. Hukuki işlemin değeri senetle ispat sınırını aşıyorsa e-posta senet işlevi göremez. Bununla birlikte, hukuki işlemi muhtemel kılan ve karşı tarafça gönderilmiş olan e-posta, HMK m. 202 kapsamında delil başlangıcı işlevi görerek tanık dinlenmesine olanak tanıyabilir; bu değerlendirme her somut olayda mahkemeye aittir.
Bankanın kendi oluşturduğu elektronik kayıtlar savunma delili olarak yeterli midir?
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun E. 2017/50, K. 2021/33 sayılı kararına göre, bankanın tek taraflı olarak düzenlediği elektronik kayıtlar HMK m. 199 anlamında belge niteliği taşısa dahi senet olarak kabul edilemez; bu nedenle banka savunmasını yalnızca bu belgelerle ispat etmiş sayılamaz.
Karşı taraf elindeki belgeyi mahkemeye sunmak zorunda mı?
Evet. HMK m. 219/1, tarafların hem kendi hem de karşı tarafın delil olarak dayandığı ve ellerinde bulunan tüm belgeleri mahkemeye ibraz etmesini zorunlu kılmaktadır. Ayrıca mahkeme, HMK m. 216 çerçevesinde yalnızca örneği sunulan belgenin aslının ibrazını taraftan, üçüncü kişiden veya resmî makamdan isteyebilir.
Sosyal medya ekran görüntüsünü mahkemeye nasıl sunarım?
Elektronik belgeler HMK m. 219/1 uyarınca çıktısı alınarak ve talep edildiğinde incelemeye elverişli biçimde elektronik ortama kaydedilerek mahkemeye ibraz edilir. Facebook kayıtları gibi sosyal medya yazışmaları HMK m. 199 kapsamında belge sayılmaktadır; belgenin içeriğine ve sıhhatine ilişkin itirazlar mahkemece ayrıca değerlendirilebilir.
Senetle ispat zorunluluğunu aşmanın başka yolu var mı?
HMK m. 200/2 uyarınca, senetle ispat zorunluluğu bulunan hususlarda karşı tarafın açık muvafakati hâlinde tanık dinlenebilir. Bunun yanı sıra, HMK m. 202 kapsamında geçerli bir delil başlangıcı bulunması durumunda da tanık deliline başvurmak mümkündür; bu iki yol birbirinden bağımsız olarak işlemektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

