Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 154. maddesi, duruşma tutanağının içeriğini ve zorunlu unsurlarını ayrıntılı biçimde düzenlemektedir. Ön inceleme, tahkikat ve yargılama işlemleri ancak tutanakla ispat olunabilir; bu kural HMK m. 156/1'de ayrıca düzenlenmiştir. Tutanağa hangi hususların nasıl yazılacağı ve hangi beyanlar için özel şekil koşullarının arandığı uygulamada belirleyici önem taşımaktadır.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 156Kaynağı aç
Tutanağın Temel İşlevi: Hâkim, Zabıt Kâtibi ve Tarafların Rolü
HMK m. 154/1 uyarınca hâkim, tahkikat ve yargılama işlemlerinin icrasını, tarafların ve diğer ilgililerin sözlü açıklamalarını gerekirse özet olarak zabıt kâtibi aracılığıyla tutanağa kaydettirir. Taraflar veya diğer ilgililer ise sözlü açıklamalarını hâkimin izniyle doğrudan da tutanağa yazdırabilir (HMK m. 154/2). Tutanak tamamlandıktan sonra hâkim ve zabıt kâtibi tarafından derhal imzalanır (HMK m. 155/1). İmza atamayacak durumda olan kimsenin parmak izi alınır; bu parmak izinin hangi parmağa ait olduğu tutanakta belirtilir. Elinde parmak bulunmayanlar ise imza yerine mühür veya özel işaret kullanabilir (HMK m. 155/2).
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 154Kaynağı aç
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 155Kaynağı aç
Tutanağa Mutlaka Yazılması Gereken Hususlar
HMK m. 154/3, tutanağa mutlak olarak yazılması gereken konuları sıralamaktadır. Mahkemenin adı, duruşmanın açıldığı yer, gün ve saat (m. 154/3-a); hâkim, zabıt kâtibi, hazır bulunan taraflar ve varsa vekilleri, kanuni temsilcileri, fer'î müdahil ve tercümanın ad ve soyadları (m. 154/3-b); yargılamanın aleni ya da gizli yapıldığı (m. 154/3-c) bu zorunlu unsurlar arasındadır. Bunlara ek olarak duruşma dışında yapılan işlemlerin özeti, tarafların sundukları belgelerin neler olduğu, tarafların soruşturmaya ilişkin istekleri ve diğer kanunların tutanağa yazılmasını emrettiği konular, ara kararları, hükmün sonucu ile kararın açıklanma biçimi de tutanağa işlenmek zorundadır (HMK m. 154/3-e, f, g, ğ, h). Tutanakta sözü edilen ya da dosyaya konduğu belirtilen belgeler tutanağın eki sayılır (HMK m. 154/4).
Okuma ve İmza Koşulu: m. 154/3-ç Kapsamındaki Beyanlar
HMK m. 154/3-ç, belirli beyan türleri için öteki zorunlu kayıtlardan farklı bir şekil koşulu öngörmektedir: ikrar, yeminin edası, davanın geri alınmasına muvafakat, davadan feragat, davayı kabule ilişkin beyanlar ve sulh müzakereleri ile sonucu, beyanda bulunana okunmak ve imzası alınmak kaydıyla tutanağa yazılır. Bu iki koşul — okuma ve imza — kanun metninde birlikte düzenlenmiştir. Taraf, tanık, bilirkişi veya uzman kişi beyanı ise beyanda bulunana okunmak kaydıyla tutanağa alınır; bu bent için imza koşulu m. 154/3-ç'nin kapsamında açıkça yer almamaktadır (HMK m. 154/3-d).
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2021/16773, K. 2022/7797Kaynağı aç
Yargıtay 21. Hukuk Dairesi, E. 2013/20803, K. 2014/3010 sayılı kararında, davacı vekilinin bir oturumdaki talebini daraltan beyanının tutanakta imzasının bulunmaması nedeniyle o beyanla tarafın bağlı tutulamayacağına hükmetmiş; söz konusu düzenlemenin kamu düzenine ilişkin olduğunu vurgulamıştır.
Yargıtay 21. Hukuk Dairesi, E. 2013/20803, K. 2014/3010Kaynağı aç
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2015/3343, K. 2015/9233 sayılı kararında da bir oturumdaki beyanına ilişkin tutanakta imzası bulunmayan davalının, bu beyanına dayanılarak usulüne uygun ikrarda bulunduğunun kabul edilemeyeceği sonucuna varmıştır.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2015/3343, K. 2015/9233Kaynağı aç
Feragat Beyanının Geçerliliği ve Şekil Koşulları
HMK m. 309/1 uyarınca feragat ve kabul, dilekçeyle veya yargılama sırasında sözlü olarak yapılabilir. Feragat ve kabulün hüküm ifade etmesi karşı tarafın ya da mahkemenin muvafakatine bağlı değildir (HMK m. 309/2). Kısmi feragat veya kabulde, feragat edilen ya da kabul edilen kısmın dilekçede yahut tutanakta açıkça gösterilmesi zorunludur (HMK m. 309/3). Feragat ve kabul kayıtsız ve şartsız olmalıdır (HMK m. 309/4).
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 309Kaynağı aç
Duruşmada sözlü olarak yapılan kısmi feragatin geçerlilik kazanabilmesi için HMK m. 154/3-ç ile m. 309/3'ün birlikte uygulanması gerekir. Bu çerçevede feragat edilen alacak bölümünün tereddüde yer vermeyecek açıklıkta tutanağa yazılması; tutanağa geçirilen beyanın beyanda bulunana okunması ve imzasının alınması kanunla belirlenmiş şekil koşullarını oluşturmaktadır. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2021/16773, K. 2022/7797 sayılı kararında, vekil beyanının feragat niteliği taşımadığı ve bu beyanı feragat olarak yorumlayan ret kararının doğru olmadığı sonucuna varmıştır.
İkrar Beyanı ve Tutanaktaki Şekil Koşulu
Duruşma esnasında yapılan ikrar da HMK m. 154/3-ç kapsamındadır: beyanda bulunana okunmak ve imzası alınmak kaydıyla tutanakla tespit edilmesi gerekir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2015/6822, K. 2016/1073 sayılı kararında davalının duruşmadaki beyanının ikrar niteliğinde olup olmadığı değerlendirilmeden ve bu beyana dayanılarak maddi tazminat hesaplanması HMK m. 154/3-ç'ye aykırı bulunmuş, karar davalı lehine bozulmuştur.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2015/6822, K. 2016/1073Kaynağı aç
Mahkeme İçi ve Mahkeme Dışı Sulhun Tutanakla İlişkisi
HMK m. 154/3-ç, mahkeme huzurunda yapılan sulh için de geçerlilik koşulu öngörmektedir: sulh beyanının tutanağa geçirilmesi, sulh olan taraflara okunması ve imzalatılması zorunludur. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/120, K. 2019/334 sayılı kararında bu koşulları açıkça ortaya koymuş; mahkeme dışında yazılı olarak yapılan bir sulh sözleşmesinin mahkeme içi sulhe dönüşebilmesi için sözleşmenin mahkemeye verilmesi, tutanağa geçirilmesi, duruşmada taraflara okunması, okunduğunun tutanağa yazılması ve tutanağın taraflarca imzalanması gerektiğine işaret etmiştir. Aynı kararda, sulh sözleşmesinin içeriğinin ayrıca tutanağa geçirilmesine gerek bulunmadığı da belirtilmektedir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/120, K. 2019/334Kaynağı aç
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E. 2014/17607, K. 2014/19624 sayılı kararında ise mahkeme dışı sulh sözleşmesinin kanunda öngörülen şekil koşullarına uyulmadan mahkeme içi sulhe dönüştürülmediği bir davada mahkemece sulh nedeniyle karar verilmesine yer olmadığına hükmedilmesini hatalı bulmuş ve kararı bozmuştur.
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E. 2014/17607, K. 2014/19624Kaynağı aç
Teknik Araçla Kayıt ve Tutanakla İlişkisi
HMK m. 154/5 uyarınca tahkikat ve yargılama sırasında yapılan işlemler teknik araçlarla kayda alınırsa bu durum bir tutanakla tespit olunur. Kanun metni teknik kaydın tutanakla birlikte kullanılmasını öngörmekte; ancak teknik kayıt ile tutanak içeriğinin çelişmesi hâlinde uygulanacak usul madde metninde açık bir kurala bağlanmamıştır.
Dizi Listesi Yükümlülüğü
HMK m. 160/1 uyarınca zabıt kâtibi, dosya içindeki her tür belgeyi gösteren bir dizi listesi düzenlemek zorundadır; dosyaya ibraz edilen veya çıkarılan belgeler derhal bu listeye kaydedilir. Tutanakta sözü edilen ya da dosyaya konduğu belirtilen belgeler tutanağın eki sayıldığından (HMK m. 154/4), dizi listesi ile tutanak arasındaki uyum pratik açıdan büyük önem taşımaktadır.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 160Kaynağı aç
Sık Sorulan Sorular
Feragat beyanı tutanağa yazılmış ama imzalanmamışsa bu beyan geçerli midir?
HMK m. 154/3-ç, ikrar, feragat, kabul, davanın geri alınmasına muvafakat ve sulh gibi beyanlar için beyanda bulunana okuma ve imza alma koşullarını birlikte öngörmektedir. Yargıtay, bu koşullardan birinin eksik kaldığı somut davalarda beyanın feragat ya da ikrar olarak kabul edilemeyeceği sonucuna varmıştır. Yargıtay 21. Hukuk Dairesi, E. 2013/20803, K. 2014/3010 sayılı kararında söz konusu düzenlemenin kamu düzenine ilişkin olduğunu da belirtmiştir.
Kısmi feragatte tutanakta nelerin yer alması gerekir?
HMK m. 309/3 uyarınca feragat edilen kısmın dilekçede ya da tutanakta açıkça gösterilmesi zorunludur. Duruşmada sözlü yapılan kısmi feragatte ise HMK m. 154/3-ç gereği feragat edilen alacak bölümünün tereddüde yer vermeyecek açıklıkta tutanağa yazılması, bu beyanın beyanda bulunana okunması ve imzasının alınması gerekir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2021/16773, K. 2022/7797 sayılı kararında vekil beyanının feragat niteliği taşımadığı saptanarak bu yoruma dayalı ret kararı bozulmuştur.
Mahkeme dışında yapılan yazılı sulh sözleşmesi doğrudan geçerli midir?
Mahkeme dışında yazılı olarak yapılan sulh sözleşmesi, HMK m. 154/3-ç'de öngörülen koşullar yerine getirilmedikçe mahkeme içi sulh olarak geçerli sayılmaz. Bu sözleşmenin mahkeme içi sulhe dönüşebilmesi için mahkemeye verilmesi, tutanağa geçirilmesi, duruşmada taraflara okunması, okunduğunun tutanağa yazılması ve tutanağın taraflarca imzalanması gerekmektedir; sözleşmenin içeriğinin ayrıca tutanağa geçirilmesi ise zorunlu değildir. Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E. 2014/17607, K. 2014/19624 sayılı kararında bu adımlar tamamlanmadan sulh nedeniyle verilen kararı bozma nedeni saymıştır.
Yargılama işlemleri tutanak dışında başka belgeyle ispat edilebilir mi?
HMK m. 156/1 bu soruya açık bir yanıt vermektedir: ön inceleme, tahkikat ve yargılama işlemleri ancak tutanakla ispat olunabilir. Bu kural, tutanaktan bağımsız belgelere veya beyan sahiplerinin sonradan düzenleyeceği yazılara dayanarak yargılama işleminin varlığının ya da içeriğinin kanıtlanmasının önünde hukuki bir engel oluşturmaktadır.
İmza atamayan kişinin tutanaktaki beyanı nasıl geçerli kılınır?
HMK m. 155/2 uyarınca imza atamayacak durumda olan kimsenin parmak izi alınır ve hangi parmağa ait olduğu tutanakta belirtilir. Elinde parmak bulunmayanlar ise imza yerine mühür veya özel işaret kullanabilir. Kanun bu alternatifleri imzanın yerine geçen araçlar olarak düzenlemiştir.
Tanık veya bilirkişi beyanı için de imza şartı var mıdır?
HMK m. 154/3-d, taraf, tanık, bilirkişi veya uzman kişi beyanının beyanda bulunana okunmak kaydıyla tutanağa alınacağını düzenlemektedir. Bu bent, m. 154/3-ç'deki okuma ve imza koşulunu açıkça içermemekte; yalnızca okuma koşuluna yer vermektedir. İki bent arasındaki bu ayrım kanun metnine dayanmaktadır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

