Hukuk Muhakemeleri Kanununda Dava Şartları Kavramı
Dava şartları, mahkemenin bir uyuşmazlığın esasına girip esasa ilişkin bir karar verebilmesi için başlangıçtan hüküm anına kadar bulunması zorunlu olan usul hukuku koşullarıdır. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu kapsamında dava şartları; mahkemeye, taraflara ve dava konusuna ilişkin olmak üzere kapsamlı bir sistem içinde düzenlenmiştir. Kanunda tek tek sayılan bu şartların yanı sıra, diğer kanunlarda yer alan dava şartlarına ilişkin hükümler de saklı tutulmuştur.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 114Kaynağı aç
Mahkemeye İlişkin Dava Şartları
6100 sayılı Kanunun 114 üncü maddesi uyarınca, bir davanın Türk mahkemeleri önünde görülebilmesi için öncelikle mahkemeye ilişkin temel usul kurallarının sağlanması gerekir. Bu kapsamda Türk mahkemelerinin yargı hakkının bulunması, uyuşmazlık bakımından yargı yolunun caiz olması, mahkemenin görevli bulunması ve yetkinin kesin olduğu hâllerde mahkemenin yetkili olması kanuni dava şartları arasındadır.
Taraflara ve Temsile İlişkin Dava Şartları
Yargılamanın sıhhati tarafların usuli ehliyetlerine bağlıdır. Taraf ehliyeti bir kişinin davada taraf olabilme yeteneğiyken, dava ehliyeti bizzat veya vekili aracılığıyla dava açıp yürütebilme yeteneğidir ve medeni hakları kullanma ehliyetiyle bağlantılıdır. 6100 sayılı Kanunun 114 üncü maddesine göre tarafların taraf ve dava ehliyetine sahip olmaları, kanuni temsil gereken hâllerde temsilcinin gerekli niteliğe sahip bulunması zorunludur.
Bununla birlikte davanın tarafı adına hareket eden kişilerin dava takip yetkisine sahip bulunması aranan bir diğer şarttır. Davanın vekil aracılığıyla takip edildiği durumlarda ise vekilin davaya vekâlet ehliyetine sahip olması ve usulüne uygun düzenlenmiş bir vekâletnamesinin mahkemeye sunulmuş bulunması dava şartı olarak öngörülmüştür.
Dava Konusuna ve Usule İlişkin Dava Şartları
Dava konusuna ve usul işlemlerine ilişkin şartlar, uyuşmazlıkların adil ve usul ekonomisine uygun biçimde çözülmesini hedefler. Davacının mahkemeden hukuki koruma talep etmesinde güncel ve korunmaya değer bir menfaatinin bulunması şarttır; soyut veya yalnızca ihtimale dayanan menfaatler yeterli görülmez. Aynı zamanda davanın daha önceden açılmış ve hâlen görülmekte olmaması yani derdest bulunmaması ve uyuşmazlığın daha önceden kesin hükme bağlanmamış olması gerekir.
Aynı uyuşmazlığın aynı taraflar arasında, aynı konu ve aynı sebebe dayanılarak daha önce açılmış ve görülmekte olması durumunda açılan ikinci dava, dava şartı eksikliğinden reddedilir. Kesin hükme konu olmuş bir uyuşmazlık hakkında da yeniden dava açılamaz. Ayrıca davacının yatırması gereken gider avansını yatırmış olması ve mahkemece kararlaştırılan teminat gösterme kararının gereğinin yerine getirilmesi 6100 sayılı Kanunun 114 üncü maddesi kapsamındaki dava şartları arasında yer alır. Diğer kanunlarda yer alan dava şartlarına dair hükümler de saklıdır.
Dava Şartlarının İncelenmesi ve Eksikliğin Hukuki Sonuçları
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun 115 inci maddesi uyarınca mahkeme, dava şartlarının mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırmakla yükümlüdür. Davanın tarafları da dava şartı noksanlığını her zaman ileri sürebilirler. Mahkeme bir dava şartı noksanlığı tespit ettiğinde kural olarak davanın usulden reddine karar verir.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 115Kaynağı aç
Ancak tespit edilen dava şartı noksanlığının giderilmesi mümkün ise mahkemece bunun tamamlanması için kesin süre verilir. Bu süre içinde dava şartı noksanlığı giderilmemişse mahkeme davayı dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddeder.
Dava şartı noksanlığına ilişkin önemli bir kanuni istisna 6100 sayılı Kanunun 115 inci maddesinin üçüncü fıkrasında yer alır. Dava şartı noksanlığı mahkemece davanın esasına girilmesinden önce fark edilmemiş ve taraflarca da ileri sürülmemiş olup hüküm anında giderilmiş bulunuyorsa, davanın açıldığı andaki başlangıç noksanlığından ötürü dava usulden reddedilemez.
Mahkeme dava şartlarını kendiliğinden araştırmak zorunda mıdır?
Evet, 6100 sayılı Kanunun 115 inci maddesi gereğince dava şartlarının bulunup bulunmadığı yargılamanın her safhasında mahkemece re'sen gözetilir; taraflar da bu noksanlığı davanın her anında ileri sürebilir.
Dava şartı noksanlığı tespit edildiğinde doğrudan dava reddedilir mi?
Hayır, tespit edilen dava şartı noksanlığının giderilmesi mümkün ise mahkemece noksanlığın tamamlanması için kesin süre verilir; eksiklik bu süre içinde giderilmezse dava usulden reddedilir.
Dava şartı olan hukuki yarar neyi ifade eder?
Hukuki yarar, davacının mahkemeden karar istemekte güncel ve korunmaya değer bir menfaatinin bulunmasını ifade eder; soyut veya yalnızca ihtimale dayalı menfaatler yeterli kabul edilmez.
Başlangıçta eksik olan dava şartı sonradan giderilirse dava reddedilir mi?
Dava şartı noksanlığı davanın esasına girilmeden önce mahkemece fark edilmemiş, taraflarca ileri sürülmemiş ve hüküm anında giderilmiş bulunuyorsa, başlangıçtaki noksanlıktan ötürü dava usulden reddedilemez.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy