Hamiline Yazılı Çek Nedir
Hamiline yazılı çek, kambiyo hukukunda hakkın belirli bir kişiye değil, çeki elinde bulunduran kişiye tanındığı senettir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 785. maddesi bu niteliği iki durumda kabul eder: çek üzerinde belirli bir lehtar ismi bulunsa dahi yanına 'veya hamiline' ibaresi eklendiğinde o çek hukuken hamiline yazılı sayılır; kimin lehine düzenlendiği hiç gösterilmemiş olan çek ise hamiline yazılı çek hükmündedir.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 785Kaynağı aç
Bu iki durumun ortak sonucu, çek üzerindeki ibarenin çekin hukuki niteliğini belirlemesidir. Keşideci lehtar adını yazmış olsa bile 'veya hamiline' ekini eklediği anda senet hamiline yazılı çek rejimine girer.
Geçerli Bir Çekte Bulunması Zorunlu Unsurlar
Bir senedin geçerli bir kambiyo senedi sayılabilmesi için 'çek' kelimesini içermesi, kayıtsız şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havale talimatı taşıması, ödeyecek bankanın (muhatap) unvanı, keşide tarihi ve keşidecinin imzası aranır. Bu unsurların hangi TTK maddesinde düzenlendiği mevcut veride gösterilmemiştir.
Hamiline Çekin Devri ve Hak Sahipliği
Hamiline yazılı çeklerde hak sahibi, çeki yasal yollarla elinde bulunduran kişidir. Bu tür çeklerin devrinde nama yazılı çeklerdeki gibi ciro silsilesine yasal olarak ihtiyaç duyulmaz; çekin fiziki teslimi devir için yeterlidir.
Hamiline çek ciro yoluyla da devredilebilir; bu yola başvurulduğunda devreden kişi sorumluluk taşır. Sorumluluğun kapsamı ve koşulları mevcut veride açıklanmamış olup dayanak madde gösterilmemiştir.
Hamiline Çekin Taşıdığı Riskler
Hamiline çekin el değiştirmesi resmi olarak kayıt altına alınmadığından kimin tahsil ettiği belirlenemeyebilir. Bu durum, özellikle yüksek tutarlı işlemlerde hukuki anlaşmazlıklara zemin hazırlayabilir.
Çekin kaybolması veya çalınması hâlinde çeki bulan kişi bankaya ibraz ederek tahsilat yapabilir. Borçlu, çeki hak sahibi olmayan birine ödediğinde ödemeyi tekrar yapmak zorunda kalabilir; ancak bu sonucun her koşulda gerçekleşeceği söylenemez.
Hamiline Çekin Kaybolması veya Çalınması
Çeqi elinden rızası dışında çıkan kişi, TTK m. 757 ve devamı hükümleri kapsamında Asliye Ticaret Mahkemesi'nde çekin iptali davasını açabilir. İptal davası sürecinde muhatap bankaya yönelik ödemeden men ihtiyati tedbir kararı talep edilmesi de gündeme gelebilir.
Muhatap Bankaya İbraz Süreleri
Çek sahibinin haklarını koruyabilmesi için çeki yasal süreler içinde muhatap bankaya ibraz etmesi gerekir. 6102 sayılı TTK'nın 796. maddesi ibraz sürelerini düzenlenme yerine ve ödeme yerine göre belirler; tüm süreler çekte yazılı düzenlenme tarihinin ertesi günü işlemeye başlar.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 796Kaynağı aç
Aynı yerde hem düzenlenip hem ödenecek çekler için ibraz süresi on gündür. Farklı bir yerde ödenecek çeklerde bu süre bir aydır. TTK m. 796/1, bu ayrımı düzenlenme yeri ile ödeme yeri esasına göre kurar.
Ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenmiş çeklerde ise düzenlenme yeri ile ödeme yeri aynı kıtadaysa bir ay, farklı kıtalardaysa üç ay olarak uygulanır. TTK m. 796/2 bu kıta ayrımına bir istisna daha öngörmektedir: bir Avrupa ülkesinde düzenlenip Akdeniz'e sahili bulunan bir ülkede ödenecek çekler ile bunun tersi aynı kıtada düzenlenmiş ve ödenmesi şart kılınmış sayılır; dolayısıyla bu çeklere üç aylık değil bir aylık süre uygulanır.
İbraz Süresinin Kaçırılması
İbraz sürelerinin kaçırılması, alacaklının müracaat borçlularına — cirantalara ve keşideciye — karşı kambiyo hukukuna dayalı takip haklarını yitirmesine yol açabilir. Bu durumda alacak, sebepsiz zenginleşme veya temel ilişkiye dayalı genel bir alacak davası yoluyla ileri sürülebilir.
Karşılıksız Çıkması Hâlinde Banka Şerhi
Çek süresinde ibraz edilmesine karşın karşılığı bulunmazsa banka, çekin arkasına ibraz tarihini ve karşılığının bulunmadığını şerh düşmek zorundadır. Bu şerh, alacaklıya kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile icra takibi başlatma yetkisi verir.
Kambiyo Senetlerine Özgü İcra Takibi
Alacaklı, kesinleşmiş bir mahkeme ilamına ihtiyaç duymaksızın çekteki borca dayanarak kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile takip başlatabilir. 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun 168. maddesi uyarınca borçluya gönderilen ödeme emri, borcun ve takip masraflarının on gün içinde icra dairesine ait banka hesabına ödenmesi ihtarını içerir.
2004 sayılı İCRA VE İFLAS KANUNU m. 168Kaynağı aç
İcra Takibinde Borçlunun Başvurabileceği İtiraz Yolları
İİK m. 168 çerçevesinde borçlu, takibe konu senedin kambiyo senedi vasfını taşımadığını ileri sürüyorsa bunu beş gün içinde icra mahkemesine şikâyet yoluyla bildirmelidir. Takibe konu senetteki imzanın kendisine ait olmadığını da beş gün içinde açıkça dilekçeyle icra mahkemesine bildirmesi gerekir; aksi takdirde imza bu fasıl kapsamında yapılacak icra takibinde kendisinden sadır sayılır. Öte yandan imzasını haksız yere inkâr eden borçlu, senet konusu alacağın yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edileceği hususunda ödeme emrinde ayrıca ihtar olunur.
Bunlara ek olarak borçlu; borca itiraz, borcun ödendiği, süre verildiği, alacağın zamanaşımına uğradığı veya yetki itirazı gibi savunmalarını da beş gün içinde icra mahkemesine bildirip itirazın kabulüne dair karar getirmediği takdirde cebri icraya devam olunur.
Sık Sorulan Sorular
Lehtar adı yazılı çek hamiline yazılı sayılabilir mi?
Evet. Çek üzerinde bir lehtar ismi bulunsa bile yanına 'veya hamiline' ibaresi eklendiği takdirde o çek TTK m. 785 uyarınca hamiline yazılı çek sayılır. Lehtarın adının bulunması bu sonucu değiştirmez.
Hamiline çeki devretmek için ciro şart mıdır?
Hayır. Hamiline yazılı çeklerin devrinde ciro silsilesine yasal olarak ihtiyaç duyulmaz; çekin fiziki teslimi devir için yeterlidir. Bununla birlikte ciro yoluna başvurulduğunda devreden kişi sorumluluk taşır.
Hamiline çeki kaybedersem ne yapmalıyım?
Çeqi elinden rızası dışında çıkan kişi, TTK m. 757 ve devamı hükümleri kapsamında Asliye Ticaret Mahkemesi'nde çekin iptali davasını açabilir. Dava sürecinde muhatap bankaya yönelik ödemeden men ihtiyati tedbir kararı talep edilmesi de gündeme gelebilir.
Çeki kaç günde bankaya ibraz etmek gerekir?
Süre çekin düzenlendiği ve ödeneceği yere göre değişir. Aynı yerde düzenlenip ödenecek çeklerde on gün, farklı bir yerde ödenecek çeklerde bir ay geçerlidir. Farklı ülkelerde düzenlenen ve ödenenlerden aynı kıtadakiler için bir ay, farklı kıtalardakiler için üç ay tanınmıştır. Ancak TTK m. 796/2 gereği bir Avrupa ülkesinde düzenlenip Akdeniz'e sahili bulunan bir ülkede ödenecek çekler ile bunun tersi aynı kıtada sayılır; bu çeklere üç aylık değil bir aylık süre uygulanır. Tüm süreler çekte yazılı düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar.
İbraz süresini kaçırırsam alacağımı tamamen kaybeder miyim?
İbraz süresinin geçirilmesi, ciranta ve keşideciye karşı kambiyo hukukuna dayalı takip haklarının yitirilmesine yol açabilir. Bu durumda alacak, sebepsiz zenginleşme veya temel ilişkiye dayalı genel bir alacak davası yoluyla ileri sürülebilir.
Karşılıksız çek için doğrudan icra takibi başlatılabilir mi?
Evet. Karşılıksız şerhini taşıyan çeke dayanılarak kesinleşmiş mahkeme ilamı aranmaksızın kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile icra takibi başlatılabilir. Ödeme emrinde borcun on gün içinde ödenmesi ihtarı yer alır. Borçlunun kambiyo senedi vasfına, imzaya veya borca ilişkin itirazlarını beş gün içinde icra mahkemesine bildirmesi gerekir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy