Haksız Mal Edinme Suçu ve Cezası

Haksız Mal Edinme Nedir

3628 sayılı Mal Bildiriminde Bulunulması, Rüşvet ve Yolsuzluklarla Mücadele Kanunu'nun 4. maddesi, haksız mal edinmeyi iki temel görünüm biçimiyle tanımlar: kanuna veya genel ahlaka uygun olarak sağlandığı ispat edilemeyen mallar ve ilgilinin sosyal yaşantısı bakımından geliriyle uyumlu kabul edilemeyecek harcamalar biçiminde ortaya çıkan varlık artışları. Bu tanım, gelir ile mal varlığı arasındaki açıklanamayan farkı suçun merkezine oturtur.

Suç, yolsuzluk eyleminin tüm unsurlarıyla kanıtlanamadığı durumlarda devreye giren bağımsız bir düzenlemedir. Kanun koyucu; irtikâp, rüşvet veya zimmet gibi ağır yolsuzluk suçlarının yargılama aşamasında tam olarak ispatlanamaması ihtimalini göz önünde tutarak bu olasılık için ayrı bir suç tipi öngörmüş, haksız edinilen malı kaçırma ya da gizleme eylemini de bağımsız biçimde suç olarak düzenlemiştir.

Kimler Mal Bildirimi Yükümlüsüdür

3628 sayılı Kanun'un 2. maddesi, mal bildiriminde bulunmak zorunda olan kişi gruplarını ayrıntılı biçimde sayar. Her tür seçimle iş başına gelen kamu görevlileri ile Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar bu kapsamdadır; muhtarlar ve ihtiyar heyeti üyeleri madde metninde açıkça istisna tutulmuştur. Noterler de bu yükümlülük kapsamında yer almaktadır. Genel ve katma bütçeli daireler, il özel idareleri, belediyeler ve bunlara bağlı kuruluşlar, kamu iktisadi teşebbüsleri ile özel kanunlarla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulan kamu kurum ve kuruluşlarında aylık, ücret veya ödenek alarak kamu hizmeti gören memurlar ve işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri de bu yükümlülük kapsamındadır; işçi niteliği taşıyanlar bu bent dışında bırakılmıştır. Kanunun 2. maddesinin (e) bendi, 24/6/1995 tarihli ve 557 sayılı KHK ile yürürlükten kaldırılmıştır.

Yükümlülük yalnızca kamu görevlileriyle sınırlı değildir. Siyasi parti genel başkanları, vakıf idare organı üyeleri, kooperatif ve birlik başkanları ile yönetim kurulu üyeleri ve genel müdürleri, yeminli mali müşavirler ile kamu yararına sayılan dernek yönetici ve deneticileri de mal bildirimi vermek zorundadır. Türk Hava Kurumu genel yönetim ve merkez denetleme kurulu üyeleri ile Türk Kuşu Genel Müdürlüğü ve Türkiye Kızılay Derneği merkez kurulları ile Genel Müdürlük teşkilatında görev alanlar ve bunların şube başkanları da aynı yükümlülük altındadır. Gazete sahibi gerçek kişiler ile gazete sahibi şirketlerin yönetim ve denetim kurulu üyeleri, sorumlu müdürleri, başyazarları ve fıkra yazarları da bu düzenlemenin kapsamındadır. Özel kanunlarına göre mal bildiriminde bulunmak zorunda olanlar da 3628 sayılı Kanun hükümlerine tabidir.

Suçun Cezası

3628 sayılı Kanun'un 13. maddesi, kanunun daha ağır bir cezayı gerektirmediği hallerde haksız mal edinene üç yıldan beş yıla kadar hapis ve para cezası öngörmektedir. Kanunun orijinal metninde bu para cezası 'ağır para cezası' olarak nitelendirilmektedir; sonraki mevzuat değişiklikleriyle bu nitelemenin ya da miktarların değişip değişmediği mevcut belgelerden doğrulanamamaktadır. Kanunun daha ağır ceza öngördüğü durumlar saklı kalmak üzere bu çerçeve, suçun temel yaptırım rejimidir. Aynı maddenin ikinci fıkrası, haksız edinilen malı kaçıran veya gizleyen kişiye de aynı cezanın uygulanacağını açıkça hükme bağlamıştır.

Haksız Edinilen Mallara Zoralım

3628 sayılı Kanun'un 14. maddesi uyarınca haksız edinilmiş olan malların zoralımına hükmolunur. Zoralımın mümkün olmadığı hallerde — malların elde edilememesi veya bir malın tümünün haksız mal edinme konusu teşkil etmemesi nedeniyle — haksız edinilen değere eşit bedelin hazineye ödenmesine karar verilir. Bu bedel, Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre tahsil olunur.

İspat Yükü ve Mahkemenin Araştırma Görevi

3628 sayılı Kanun'un 4. maddesi, mal varlığı artışının kanuna veya genel ahlaka uygun biçimde sağlandığını ispat yükünü sanığa yükler. Bununla birlikte bu düzenleme, mahkemenin maddi gerçeği re'sen araştırma görevini ortadan kaldırmaz; ispat külfetinin sanığa yüklenmesi yargılama sürecini tek taraflı bir kabule dönüştürmez.

Bilirkişi İncelemesi ve Mal Varlığı Tespiti

Haksız mal edinme davalarında mal varlığı ile gelirin karşılaştırılması, yargılamanın kilit unsurudur. Bu incelemede sanığın, eşinin ve birlikte yaşadığı ailesinin taşınır ve taşınmaz malları, maaş, ikramiye, bağışlar, faiz, kira ve değer artışları gibi tüm gelir kalemleri ile kredi kartı harcamaları ve aşırı tüketim gibi orantısız giderler bir arada ele alınır. İnceleme dönemi ve kapsamı her davada farklılık gösterebileceğinden bu kalemler genel bir çerçeve niteliği taşır.

Hesaplama yöntemi, sonucun güvenilirliği açısından belirleyici önem taşır. Banka hesap hareketlerinin, hesaplar arası para transferleri gözetilmeksizin ayrı ayrı toplanması yalnızca işlem hacmini ortaya koyar; bu yöntemle net mal varlığı artışı ölçülemez ve yanıltıcı rakamlara ulaşılabilir. Söz konusu yöntemin haksız mal edinme tespiti için elverişli olmadığı somut bir davada bilirkişi görüşü olarak saptanmıştır.

Beraat Koşulları

Yargılama sonucunda sanığın banka hesaplarına kaynağı belirli olmayan para yatırıldığına ya da açıklanamayan harcama yapıldığına dair herhangi bir tespit bulunmaması ve mal varlığı ile gelirleri arasında fark saptanamaması halinde beraat kararı verilebilir. Bu sonuç, kararın somut koşullarına bağlıdır; gelir ile mal varlığı arasında açıklanamayan bir fark ortaya çıkmadığında suçun sabit olmadığı sonucuna ulaşılması 3628 sayılı Kanun'un 4. maddesindeki tanımla uyum içindedir.

Yargılama Usulü: Ön İzin Şartı

3628 sayılı Kanun'un 17. maddesinin birinci fıkrası, bu Kanun'da yazılı suçlarla birlikte irtikâp, rüşvet, basit ve nitelikli zimmet, görev sırasında veya görevinden dolayı kaçakçılık, resmî ihale ve alım ve satımlara fesat karıştırma, devlet sırlarının açıklanması veya açıklanmasına sebebiyet verme suçlarından ya da bu suçlara iştirak etmekten sanık olan kamu görevlileri hakkında 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun hükümlerinin uygulanmayacağını açıkça düzenlemektedir. Aynı kural 4389 sayılı Bankalar Kanunu'nda yazılı suçları da kapsamaktadır. Bu düzenleme uyarınca söz konusu suçlarda soruşturma izni ya da ön izin şartı aranmaz. Bu hüküm 5020 sayılı Kanun ile 2003 yılında değiştirilmiştir.

Kanunun 17. maddesinin ikinci fıkrası, birinci fıkradaki düzenlemenin müsteşarlar, valiler ve kaymakamlar hakkında uygulanamayacağını öngörmektedir. Bu kişiler bakımından birinci fıkra işlemediğinden, 4483 sayılı Kanun'un öngördüğü usul güvencesi bu kişiler için korunmaya devam eder. Üçüncü fıkra ise görevi veya sıfatı nedeniyle özel soruşturma ve kovuşturma usulüne tabi olan sanıklar bakımından ilgili özel kanun hükümlerinin saklı olduğunu hükme bağlamıştır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy