Milletlerarası Tahkim Kurallarında Hakemin Reddi Sebepleri
Milletlerarası tahkimde hakemlerin tarafsızlığı ve bağımsızlığı yargılamanın temel şartları arasında yer alır. Kurumsal tahkim kurallarında hakemin reddine yol açan durumlar açık hükümlerle düzenlenmiştir. ICC Tahkim Kurallarının 14. maddesi ile LCIA Tahkim Kurallarının 10. maddesi hakemlerin tarafsız veya bağımsız olmaması halini hakemin reddi sebebi sayarken, UNCITRAL Tahkim Kurallarının 12. maddesi hakemin tarafsızlık veya bağımsızlığına ilişkin haklı şüphenin varlığını aramaktadır. Bunun yanında hakemlerin tahkim anlaşmasına aykırı hareket etmeleri veya gereken nitelikleri taşımamaları da hakemlerin reddedilme sebepleri arasında bulunmaktadır. Hakemin reddi taleplerinde taraflar çoğunlukla kendi aleyhlerine verilen usuli kararları tarafsızlığın ihlaline delil olarak göstermekte veya çıkar çatışması iddiasına dayanmaktadır.
LCIA ve UNCITRAL kurallarında haklı şüphe kavramından söz edilmekle birlikte bu kavram metinlerde tanımlanmamıştır. Hakemin reddi durumunda çoğunlukla IBA Milletlerarası Tahkimde Çıkar Çatışmasına İlişkin Rehber Kuralları izlenmekte ve uyuşmazlığın çözümünde bu kurallar esas alınmaktadır. Buna karşın hakemler veya hakemin reddine ilişkin itirazı karara bağlamaya yetkili tahkim otoriteleri IBA Rehber Kuralları ile bağlı değildir.
LCIA Kuralları Uyarınca Hakemin Görevden Alınması Şartları
LCIA Kurallarının 10.1. maddesine göre hakemin atanması; hakemin kendi talebi, hakemin ciddi bir hastalığa yakalanması, eyleme geçmeyi reddetmesi, eyleme geçmeye yetersiz veya uygun olmayan bir duruma gelmesi yahut hakemin tarafsızlık ya da bağımsızlığına ilişkin haklı şüpheler yaratan bir durumun varlığı halinde geri alınabilir.
LCIA Kurallarının 10.2. maddesi uyarınca LCIA Tahkim Divanı hakemin tahkim yargılamasını yapmaya uygun olmadığı yönünde değerlendirme yapabilir. Hakemin tahkim anlaşmasına açıkça aykırı hareket etmesi, taraflara karşı adil ve tarafsız olmaması veya tahkim sürecini yürütürken gerekli etkinlik, özen ve çabayı göstermemesi bu kapsamda yer alır.
LCIA Tahkiminde Hakemin Reddi Usulü ve Başvuru Süresi
Kurumsal tahkim kurallarının uygulandığı davalarda hakemin reddi talepleri ilgili sekretaryaya iletilir ve verilen karar taraflara ve hakemlere bildirilir. 1 Mart 2017 tarihli ICC Kuralları çerçevesinde taraflar ICC Tahkim Divanından kararın gerekçelendirilmesini isteyebilir; bu gerekçeli kararlar yalnızca taraflara sunulur.
LCIA bünyesinde LCIA Tahkim Divanı hakemin atamasını re'sen veya hakem heyetinin diğer tüm üyelerinin ya da taraflardan birinin yazılı talebi üzerine geri alabilir. Kurallar bu başvuru için hakem heyetinin kuruluşu veya ret sebeplerinin öğrenildiği andan itibaren başlayan 14 günlük bir zaman sınırı öngörmektedir.
Reddi talep edilen hakeme ve diğer tarafa ret talebine ilişkin görüş sunma imkanı verilir. Tarafların ret talebinde anlaşamaması veya hakemin istifa etmemesi durumunda nihai karar LCIA Tahkim Divanı tarafından verilir.
LCIA Tahkim Divanı Değerlendirmelerinde Çıkar Çatışması ve Tarafsızlık
LCIA Tahkim Divanı, hem hakem hem de avukat olarak görev yürüten tahkim uygulayıcılarının olası menfaat çatışmalarının bilincinde olmaları gerektiğine dikkat çekmiştir. Önceki bir davada taraflardan birine karşı avukat olarak görev yapmanın kural olarak bağımsızlık ve tarafsızlık yönünden haklı şüphe doğurmayacağı kabul edilmektedir. Bununla birlikte, hakemin önceki davada taraf hakkında henüz karara bağlanmamış bir dolandırıcılık iddiası ileri sürmüş olması halinde, LCIA Tahkim Divanı mevcut davadaki kanıtlardan hakemin etkilenebileceği yönünde gerçek bir ihtimal veya tehlike bulunduğu gerekçesiyle somut uyuşmazlıkta ret talebini kabul etmiştir.
Hakemin kamuya açık şekilde tarafsızlığı hakkında şüphe uyandırabilecek yorumlarda bulunması halinde objektif bir test uygulanır. Bu incelemede adil ve bilgili bir gözlemcinin, hakemin ilgili tarafa karşı önyargılı olmasına yönelik gerçek bir ihtimalin bulunduğuna kanaat getirip getirmeyeceği nesnel unsurlarla değerlendirilir.
Hakem heyeti sekreterlerinin karar süreçlerine katılımında özenli davranılması gerekmektedir. Gizlilik ihlali tahkim sözleşmesinin ihlali sayılarak hakemin reddi için sebep oluşturabilse de bu ihlalin hakemin reddi yönünden geçerli bir neden teşkil edebilmesi için kasten gerçekleştirilmiş olması şartı aranır.
Hakemin karşı taraf veya eski başvekil ile aynı organizasyona üye olması durumunda bunu bildirme yükümlülüğü bulunmadığı gibi somut bir çıkar çatışması iddiası bulunmadıkça bu hal hakemin reddi için geçerli bir sebep sayılmaz. Ayrıca dava vekili olan hakemin kendi odasına kayıtlı diğer dava vekillerinin eylemlerine dair bilgi verme yükümlülüğü olmadığı ve bu hususta bildirim yapılmamasının ret sebebi doğurmayacağı karara bağlanmıştır.
Hakemin taraflardan birini 17 yıldan uzun bir süre önce temsil etmiş olduğu hallerde, hakemin usulüne uygun soruşturma yürüterek durumu taraflara ve LCIA Tahkim Divanına açıklamış bulunması şartıyla tarafsızlık veya bağımsızlığa dair haklı bir şüphe oluşmadığı gerekçesiyle ret talebi kabul edilmemektedir.
LCIA Kurallarına göre hakemin reddi başvurusu ne zamana kadar yapılmalıdır?
Hakemin reddi talebi, hakem heyetinin kuruluşu veya ret sebeplerinin öğrenildiği andan itibaren başlayan 14 günlük zaman sınırı içinde LCIA Tahkim Divanına yazılı olarak iletilmelidir.
IBA Çıkar Çatışması Rehber Kuralları tahkim divanları için bağlayıcı mıdır?
Hakemin reddi itirazlarında IBA Çıkar Çatışması Rehber Kuralları sıklıkla esas alınmasına karşın, ne hakemler ne de hakemin reddini karara bağlayan tahkim divanı gibi yetkili otoriteler bu kurallarla hukuken bağlı değildir.
Hakemin önceki bir davada tarafa karşı avukatlık yapmış olması ret sebebi midir?
Önceki bir davada tarafa karşı avukatlık yapmış olmak kural olarak haklı şüphe doğurmaz; ancak hakem önceki davada taraf hakkında henüz karara bağlanmamış dolandırıcılık iddiasında bulunmuşsa mevcut davada delillerden etkilenebileceği tehlikesiyle hakemin reddine karar verilebilmektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy