Gemi İpoteğinin Hukuki Niteliği
Gemi ipoteği, Türk Ticaret Kanunu m. 1014 ve devamı hükümlerinde düzenlenen, sicile kayıtlı bir gemi veya gemi payı üzerinde kurulan ayni bir haktır. Bu hak, alacaklıya gemi veya payını sattırarak satış bedelinden alacağını öncelikle tahsil etme yetkisi tanır. Sicile kayıtlı gemilerin sözleşmeye dayalı rehninin yalnızca gemi ipoteği şeklinde kurulması mümkün olduğundan, bu gemiler teslime bağlı şekilde rehnedilemez.
Sicile Kayıtlı Olmayan Gemilerde Rehin Usulü
Sicile kayıtlı olmayan gemilerin rehni, kural olarak Türk Medeni Kanunu'nun taşınır rehni hükümlerine tabi olup ancak teslime bağlı şekilde kurulabilir. Buna karşılık Türk Ticaret Kanunu m. 112 uyarınca, sicile kayıtlı olmayan gemi donatma iştiraki tarafından işletiliyorsa paydaş donatanlardan her birinin iştirak payının rehni, alacaklar ve diğer haklar üzerindeki rehin hükümlerine tabidir. Bu durumda geminin teslimi gerekmeksizin donatma iştiraki payı üzerinde rehin kurulabilir.
Gemi İpoteğinin Kurulması ve Şekil Şartları
Gemi ipoteğinin kurulması için gemi maliki ile alacaklının ipotek tesisi konusunda anlaşmaları ve ipoteğin gemi siciline tescil edilmesi şarttır. Sözleşmenin yazılı şekilde yapılması ve imzaların noterce onaylanması ya da anlaşmanın gemi sicil müdürlüğünde yapılması gerekir. Bu şekillerden birine uygun yapılmadıkça ipoteğin kurulmasına dair anlaşma geçerlilik kazanmaz.
Gemi ipoteğinin geçerli olması için üzerine ipotek konulacak geminin, teminat altına alınacak alacağın ve lehine ipotek tesis edilecek alacaklının sözleşmede yazılması zorunludur. Gemi malikinin tasarruf ehliyetinin, tescile onay verdiğini noterce bildirmesinden veya gemi sicil müdürlüğüne tescil başvurusunda bulunmasından sonra sınırlanması, tescil onayının veya kayıt isteminin geçersizliğine yol açmaz.
Türk Ticaret Kanunu m. 1015/6 uyarınca hamiline yazılı bir tahvile bağlı alacağın teminatı için ipotek tesisi sözleşmesi yapılması zorunlu olmayıp malikin gemi sicil müdürlüğüne beyanda bulunması ve sicile tescil yeterlidir. Yabancı bir ülkede satın alınıp henüz Türk Gemi Sicili veya Türk Uluslararası Gemi Siciline tescil edilmemiş gemilerde ise bayrak şahadetnamesine ipotek şerhi konulabilir; gemi bu sicillere kaydedildiğinde söz konusu ipotek resen tescil olunur.
Gemi İpoteğinin Kapsamı ve Eklentiler
Gemi ipoteğinin kapsamı, Türk Ticaret Kanunu m. 1020 yollamasıyla Türk Medeni Kanunu'nun 862 ve 863. maddelerine göre belirlenir. Bu çerçevede gemi veya gemi payı, kira bedeli, kamulaştırma bedeli ile geminin zıya ve hasarı sebebiyle ödenecek tazminat rehin kapsamına dahildir. İpotek kapsamındaki hususlarla ilgili olarak malikin menfaatinin malik veya onun lehine bir başkası tarafından sigorta ettirilmiş olması halinde, sigorta tazminatı da ipotek kapsamına girer.
Gemi ipoteği, bütünleyici parçaları ve eklentileri kapsar. Eklenti veya bütünleyici parçanın gemiye ne zaman eklendiğine bakılmaksızın, cebri satış amacıyla gemiye el konulduğunda mevcut olan tüm eklenti ve bütünleyici parçalar ipotek kapsamındadır. Buna karşılık eklenti veya bütünleyici parça niteliğinde bulunmayan eşyalar ipotek kapsamı dışındadır.
İpoteğin paraya çevrilmesi yoluyla takibe başlanmasından veya borçlunun iflasından itibaren paraya çevrilme anına kadar işleyen kira bedelleri teminat kapsamına dahildir. Borçlu ile gemi malikinin farklı kişiler olması ve borcun alacaklının ihbarıyla muaccel hale geleceğinin kararlaştırılması durumunda, ipoteğin temerrüt faizini kapsaması için borçlu ile birlikte malike de ihbarda bulunulması gerekir.
Birlikte İpotek ve Rehin Derecesi Esasları
Tek bir alacak karşılığında birden fazla gemi veya gemi payı rehin konusu yapıldığında, bu unsurların tümü borcun bütünü için teminat teşkil eder. Alacaklı dilerse, her bir gemi ya da payın borcun yalnızca muayyen bir kısmından sorumlu tutulmasını sağlayacak biçimde alacağını paylaştırabilir. Bu paylaştırma işlemi sicil müdürlüğüne yapılacak bildirim ve tescil ile gerçekleşir; birlikte ipotek üzerinde başkaca hak sahipleri yer alıyorsa onların da rıza göstermesi aranır.
Türk Medeni Kanunu m. 870 uyarınca rehnin sağladığı güvence, tescilde belirtilen rehin derecesi ile sınırlıdır. Sırada kendisinden önce gelecek olanın miktarının tescilde gösterilmesi kaydıyla sonraki derecelerde de rehin tesis edilebilir. Gemi ipoteği derecelerinin sonradan yer değiştirmesi için ipotek hakkı kısıtlanan ile derecesi yükselen alacaklının imzaları noterce veya sicil müdürlüğünce onaylı yazılı anlaşma yapmaları, ayrıca malikin ve kısıtlanan diğer alacaklıların onay vermesi şarttır.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 870Kaynağı aç
Alacağın Devri, Teminatın Korunması ve İpoteğin Sona Ermesi
Gemi ipoteği ile teminat altına alınan alacağın devri halinde ipotek hakkı yeni alacaklıya geçer. Alacak ipotekten, ipotek ise alacaktan ayrı devredilemez. Alacağın devrinin tamamlanması için eski alacaklı ile yeni alacaklının yazılı şekilde anlaşması ve işlemin gemi siciline tescili şarttır.
Gemi veya tesisatının kötüleşmesi sonucu ipoteğin teminatı tehlikeye düşerse, alacaklı tehlikeyi gidermesi için malike uygun bir süre verir; bu sürede tehlike giderilmezse alacaklı derhal ipoteği paraya çevirme hakkını elde eder. İpoteğin kapsamındaki eklentinin kötüleşmesi veya normal işletmenin gereklerine aykırı olarak gemiden uzaklaştırılması da geminin kötüleşmesi hükmündedir.
Malikin gemiyi işletme tarzı sebebiyle ipoteğin sağladığı teminatı tehlikeye düşürecek şekilde gemi veya tesisatının kötüleşmesinden veya hakların başkaca tehlikeye girmesinden kaygı duyulursa ya da malik üçüncü kişilerin müdahale ve tahribatına karşı önlem almazsa, alacaklının istemiyle mahkeme Türk Ticaret Kanunu m. 1353 uyarınca geminin ihtiyati haczine, gerekirse kaptandan başka bir yediemine bırakılmasına ve malikin ihtiyati haczin uygulanmasından başlayarak bir aylık süre içinde önlem almasına karar verir. Bu sürede önlem alınmaz veya yetersiz kalırsa mahkeme, ipoteğin paraya çevrilmesi yoluyla ilamlı takip başlatmak üzere alacaklıya bir aylık süre verir. Üçüncü kişinin fiili sebebiyle teminatı tehlikeye düşürecek derecede kötüleşmeden kaygı duyulması halinde ise alacaklı bu kişiye karşı fiilin önlenmesi davası açabilir.
Borç tamamen ödendiğinde veya ipotek alacaklısı tarafından ipoteğin kaldırılması talebi üzerine resmi kayıtlardan silinmek suretiyle gemi ipoteği terkin edilebilir. İpoteğin kaldırılmasıyla birlikte gemi üzerindeki ipotek hakkı son bulur ve gemi serbest kalır.
Sicile kayıtlı gemilerde teslime bağlı rehin kurulabilir mi?
Hayır, sicile kayıtlı gemilerin sözleşmeye dayalı rehninin yalnızca gemi ipoteği şeklinde yapılması mümkün olduğundan bu gemiler teslime bağlı şekilde rehnedilemez.
Gemi ipoteği sözleşmesinde hangi unsurların yazılması şarttır?
İpoteğin geçerli olması için üzerine ipotek tesis edilecek geminin, teminat altına alınacak alacağın ve lehine ipotek kurulacak alacaklının sözleşmede yazılı bulunması zorunludur.
Eklentilerin gemiden uzaklaştırılması ne gibi bir sonuç doğurur?
İpotek kapsamındaki eklentinin olağan işletme gereklerine aykırı biçimde gemiden uzaklaştırılması veya kötüleşmesi geminin kötüleşmesi hükmündedir.
Gemi ipoteği dereceleri nasıl değiştirilebilir?
Hakkı kısıtlanan ve derecesi yükselen alacaklıların noter veya sicil müdürlüğünce onaylı yazılı anlaşma yapması, ayrıca gemi malikinin ve varsa ipotek hakkı kısıtlanan diğer alacaklıların onay vermesi gerekir.
Gemi ipoteğinin resmi kayıtlardan silinmesi nasıl gerçekleşir?
Teminat altına alınan borcun tamamen ödenmesi veya ipotek alacaklısının kaldırma talebi üzerine resmi kayıtlardan silinerek terkin sağlanır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy