Franchising, bağımsız iki kişi arasında ticari bir sistemin, markanın, ürünlerin ve know-how’un belirli kurallar, denetimler ve mali karşılıklar çerçevesinde kullanılmasını öngören, sürekli borç doğuran bir sözleşmedir. Türk kanunlarında tek bir maddeyle tipikleştirilmemiş; lisans, hizmet ve know-how unsurlarını birlikte taşıyan, kendine özgü karma bir sözleşme olarak değerlendirilir.
Geçerli kuruluş için aranan unsurlar
Sözleşmenin hukuken varlık kazanması ve geçerli doğması, üç unsurun bir arada bulunmasına bağlanır. Bunlar fikri mülkiyet ve marka kullanım hakkı, know-how aktarımı ile sürekli denetim ve franchisee’nin ticari bağımsızlığı arasındaki dengedir.
Franchisor, tescilli markanın, logonun kullanım haklarının, ticari unvanın ve ayırt edici işaretlerin mülkiyetini karşı tarafa devretmez. Belirli bir süre ve coğrafi alanla sınırlı kullanım izni, yani lisans verir.
Know-how, franchising’i standart bir isim hakkı verilmesinden veya marka kiralamasından ayıran unsurdur. Ana firma; iş yerinin mimari tasarımından personel eğitimine, ürün tariflerinden pazarlama stratejilerine, muhasebe yazılımlarından müşteri ilişkilerinin yönetimine kadar pazar tecrübesini ve gizli teknik bilgilerini aktarmakla yükümlüdür.
Franchisee, hukuki ve mali bakımdan kendi adına ve hesabına çalışan bağımsız bir tacirdir. Ana şirketin şubesi veya işçisi değildir. Sistemin bütünlüğünü korumak için ana firma tarafından sürekli denetlenir ve belirlenen standartlara uymak zorundadır.
Ürün, iş formatı ve master franchising
Ürün ve marka franchisinginde odak, belirli bir ürünün satışı ile o ürünün markasının kullanılmasıdır. Otomotiv bayilikleri, akaryakıt istasyonları ve bazı içecek dağıtım ağları genellikle bu grupta anılır. İş formatı franchisingi ise yalnızca marka kullanımını değil; işletme modelinin, konseptin, dekorasyonun, menünün ve operasyon el kitaplarının eksiksiz aktarılmasını kapsar.
Master franchisingde belirli bir ülkenin veya geniş bir coğrafi bölgenin hakları ile yeni şube açma yetkisi yerel master franchisee’ye bırakılır. Bu kişi alt şubelerin yönetim ve denetimini üstlenir. Marmara Bölgesi veya Türkiye’nin tamamı, kararlaştırılabilecek coğrafi kapsam örnekleridir.
Ön bilgilendirme ve sözleşmenin şekli
Taraflar asıl sözleşmeden önce genellikle gizlilik sözleşmesi ve ön protokol imzalar. Ana firma, iş modelinin maliyetleri, beklenen cirolar, yatırımın geri dönüş süresi ve gerekli sermaye hakkında karşı tarafı dürüstlük kuralı çerçevesinde bilgilendirmekle yükümlüdür. Bu uygulama her ilişkide ön sözleşme bulunmasını kendiliğinden zorunlu kılmaz.
Sözleşmelerde kural olarak şekil serbestisi geçerlidir. Franchising sözleşmesinin karmaşık yapısı, yüksek tutarlı lisans bedelleri, cezai şartlar ve rekabet yasakları nedeniyle yazılı yapılması esas tutulur. Noter onayı veya resmî şekil kanunen zorunlu değildir.
Ana firmanın borçları ve münhasır bölge
Ana firma, açılacak lokasyonun uygunluğunu kendi standartlarına göre onaylamak zorundadır. İş modelinin nasıl işletileceğini, operasyon el kitaplarını ve personel eğitimini eksiksiz sunmalıdır. Bilginin saklanması veya eksik aktarılması sözleşmeye aykırılık oluşturur.
Markanın pazardaki değerini artırmak için ulusal reklam kampanyaları yürütmek, lojistik destek sağlamak ve ürün kalitesini sürekli kılmak ana firmanın asli borçları arasında yer alır. Aynı bölgeye başka şube açmama yükümlülüğü ise ancak sözleşmede münhasır bölge hakkı kararlaştırılmışsa doğar.
Franchisee’nin ödeme, standart ve denetim borçları
İşletmeci sisteme katılırken bir defaya mahsus giriş bedeli öder. Sözleşme boyunca ayrıca royalty adı verilen isim hakkı payını düzenli olarak ana firmaya aktarmak zorundadır. Bu pay genellikle aylık ciro üzerinden yüzde yöntemiyle belirlenir.
Franchisee; mimari konseptten personel kıyafetine, malzeme kalitesinden açılış ve kapanış saatlerine kadar belirlenen standartlara uymak zorundadır. Kendi başına menüye yeni ürün ekleyemez ve konseptin dışına çıkamaz.
Franchisee, ana firmanın denetmenlerinin iş yerini önceden haber vermeksizin denetlemesine ve hijyen, kalite ile finansal kayıtları incelemesine rıza göstermek zorundadır.
Know-how kapsamındaki iş modeli sırlarının üçüncü kişilerle paylaşılması yasaktır. Rekabet etmeme borcu, sözleşme yürürlükteyken ve sona ermesinden sonra belirli bir süre ile belirli bir coğrafi alan bakımından ana firmaya karşı geçerlidir; aynı sektörde rakip işletme kurulması da bu yasağın içindedir.
Süre, derhal fesih ve sona erme
Franchising sözleşmeleri genellikle belirli süre için kurulur; beş yıl veya on yıl bu süreye örnek verilir. Şartların yerine getirilmesi halinde öncelikli yenileme hakkı veren hükümler de genellikle sözleşmede yer alır.
Kalite standartlarının düşürülmesi, hammaddenin ana firma dışındaki kaçak yerlerden temin edilmesi, royalty ödemelerinin aksatılması, markanın itibarının zedelenmesi veya gizlilik yükümlülüğünün ihlali halinde ana firma, ihbar süresine uymaksızın sözleşmeyi derhal feshedebilir. Bu sonuç sayılan ihlallere bağlıdır.
Sözleşme sona erdiğinde işletmeci, ana firmaya ait tabelaları, logoları ve basılı evrakı kaldırmak, know-how içeren el kitaplarını iade etmek ve işletmenin konseptini değiştirmek zorundadır. Marka unsurlarının kullanılmaya devam edilmesi haksız rekabet ve marka hakkına tecavüz sonucunu gündeme getirebilir.
Tacir, esnaf ve tüketici ayrımı
Franchising sözleşmesi imzalamak için tarafların önceden tacir olması şart değildir. Kişi sözleşmeyi imzalayıp işletmeyi açtığında veya ticari faaliyete başladığında tacir sıfatını kazanabilir ya da ticari işletme işleten kişi konumuna gelebilir.
Faaliyet esnaf faaliyetinin sınırını aşmayan küçük çaplı bir işletme düzeyinde kalıyorsa kişinin hukuki statüsü esnaf olarak sürebilir. Bu durum franchising sözleşmesinin geçerliliğini engellemez; iflasa tabi olup olmama gibi konularda esnaf lehine istisnalar doğurabilir.
Ticari veya mesleki amaç olmaksızın tamamen şahsi ihtiyaçla girilen teorik ve nadir bir durumda Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun uygulanabilir ve görevli mahkeme Tüketici Mahkemesi olabilir.
Taraflardan biri tacir değilse ve işlem tüketici işlemi de sayılmıyorsa, uyuşmazlığın niteliğine göre Asliye Hukuk Mahkemesi veya Sulh Hukuk Mahkemesi görevli hale gelebilir.
Yetkili mahkeme
Genel yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri mahkemesidir. Ana firmalar genellikle merkezlerinin bulunduğu şehrin mahkemelerini yetkili kılan yetki şartına yer verir. İki tacir arasında kararlaştırılan bu şart kural olarak geçerlidir ve ana firmanın merkezindeki Asliye Ticaret Mahkemesini yetkili kılabilir.
Franchising sözleşmesi ne kurar?
Bağımsız iki kişi arasında markanın, ürünlerin, ticari sistemin ve know-how’un kurallar, denetim ve mali karşılıklar çerçevesinde kullanılmasını ve sürekli borç doğmasını kurar. Mülkiyet devredilmez; süre ve coğrafi alanla sınırlı kullanım izni verilir.
Franchisee işçisi midir?
Hayır. Franchisee kendi adına ve hesabına çalışan bağımsız tacirdir; ana şirketin şubesi veya işçisi değildir. Standartlara uyum için yine de denetlenir.
Sözleşme noterden geçmeli mi?
Hayır. Noter onayı veya resmî şekil kanunen zorunlu değildir. Şekil serbestisi kural olmakla birlikte sözleşmenin yazılı yapılması esas tutulur.
Royalty nasıl ödenir?
Giriş bedeli bir defaya mahsus ödenir. Royalty ise sözleşme boyunca düzenli ödenir ve genellikle aylık ciro üzerinden yüzde yöntemiyle belirlenir.
Sözleşme bitince marka kullanılabilir mi?
Hayır. Tabela, logo ve basılı evrak kaldırılır; know-how belgeleri iade edilir ve konsept değiştirilir. Kullanımın sürmesi haksız rekabet ve marka hakkına tecavüz sonucunu gündeme getirebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy