Fikir ve Sanat Eserleri Çeşitleri ve Koruma Koşulları

Fikri Eser Niteliği ve Korunma Ölçütleri

Bir fikri ürünün 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında telif korumasından yararlanabilmesi için sahibinin hususiyetini taşıması ve kanunda sınırlı sayıda öngörülen eser kategorilerinden birine dahil olması zorunludur. Sahibinin kişisel damgasını veya özgünlüğünü yansıtmayan ya da kanuni sınıflandırmada yer almayan fikri yaratımlar eser olarak korunmaz.

5846 sayılı Kanun'un 8. maddesi uyarınca bir eserin sahibi onu meydana getiren kişidir. İşlenme ve derleme eserlerin sahibi ise asıl eser sahibinin hakları saklı kalmak koşuluyla onu işleyen kişidir.

İlim ve Edebiyat Eserleri Kapsamı

İlim ve edebiyat eserlerinin temel ayırt edici niteliği, fikirlerin dil, yazı, söz, rakam veya kodlar vasıtasıyla ifade edilmesidir. 5846 sayılı Kanun'un 2. maddesi uyarınca herhangi bir şekilde dil ve yazı ile ifade olunan yapıtlar bu grupta yer alır. Henüz basılmamış ya da metne dökülmemiş konferanslar, akademik sunumlar, vaazlar, nutuklar, ders anlatımları ve doğaçlama sözlü anlatımlar da yapıldığı andan itibaren telif korumasından yararlanır.

5846 sayılı Kanun'un 2. maddesi uyarınca her biçim altında ifade edilen bilgisayar programları ile bir sonraki aşamada program sonucu doğurması koşuluyla bunların hazırlık tasarımları ilim ve edebiyat eseri sayılır. Bilgisayar programının kaynak kodu, nesne kodu ve hazırlık tasarımları bu kapsamda korunmakta olup, genel algoritma veya matematiksel fikir değil kodların yazılış biçimi koruma altındadır. Kanunun 2. maddesinin son fıkrası gereğince, arayüzüne temel oluşturan düşünce ve ilkeler dahil olmak üzere bir bilgisayar programının herhangi bir ögesine temel oluşturan düşünce ve ilkeler eser sayılmaz.

Her türlü danslar, yazılı koreografi eserleri, pandomimalar ve benzeri sözsüz sahne eserleri de ilim ve edebiyat eserleri kapsamındadır. Estetik niteliği bulunmayan her türlü teknik ve bilimsel mahiyetteki fotoğraf eserleri, haritalar, planlar, projeler, krokiler, resimler, coğrafya ve topoğrafyaya ait maketler, her çeşit mimarlık ve şehircilik tasarım ve projeleri, mimari maketler ile endüstri, çevre ve sahne tasarım ve projeleri ilim ve edebiyat eseri olarak düzenlenmiştir. Ayrıca verilerin seçilmesi ve derlenmesi neticesinde meydana gelen, özgün bir yapıya sahip veri tabanları da bu kategoride korunur.

Musiki Eserleri ve Şarkılarda Müşterek Eser Yapısı

Musiki eserleri her nevi sözlü veya sözsüz bestelerdir. Bir melodinin musiki eseri niteliği kazanabilmesi için stüdyoda kaydedilmiş olması veya notaya dökülmüş bulunması şart değildir; özgün bir melodi yaratıldığı andan itibaren sahibinin hususiyetini taşıyorsa korunur.

Şarkılarda beste musiki eseri, sözler ise ilim ve edebiyat eseri niteliğinde olup bu unsurların bir araya gelmesiyle müşterek bir eser oluşur. Söz yazarı ve besteci farklı kişiler olduğunda her biri kendi alanında bağımsız hak sahibidir. Bu doğrultuda bir şarkının reklam filminde kullanılması veya yeniden yorumlanması durumunda hem söz yazarından hem de besteciden ayrı ayrı izin alınması kanuni bir zorunluluktur.

Güzel Sanat Eserleri ve Estetik Değer Şartı

Güzel sanat eserlerini diğer eser gruplarından ayıran belirleyici ölçüt, kanunda açıkça düzenlenen estetik değere sahip olma unsurudur. 5846 sayılı Kanun'un 4. maddesinin ilk fıkrası gereğince estetik değere sahip olan yağlı ve suluboya tablolar, resimler, desenler, pasteller, gravürler, heykeller, kabartmalar, mimarlık eserleri, el işleri, tekstil ve moda tasarımları, fotoğrafik eserler, grafik ve karikatür eserleri ile her türlü tiplemeler güzel sanat eseri sayılır. Kanunun 4. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca krokiler, resimler, maketler ve tasarımların endüstriyel model ve resim olarak kullanılması bu ürünlerin eser niteliğini etkilemez.

Binaların dış görünüşünde, kütlesel formunda veya mekansal kurgusunda mimarın sanatsal ve özgün dokunuşu bulunuyorsa bina güzel sanat eseri sayılır. Böyle bir durumda bina sahibinin mimarın izni olmaksızın dış cepheyi bütünüyle değiştirecek tadilatlar yapması mimarın manevi haklarını ihlal edebilir.

Fotoğrafik yaratımlarda ışık, kadraj, perspektif ve anın yakalanması gibi estetik ve zihni bir çaba mevcutsa ilgili fotoğraf güzel sanat eseri kabul edilir. Herhangi bir sanatsal kaygı güdülmeksizin çekilen sıradan ve anlık fotoğraflar eser sayılmaz; ancak haksız rekabet benzeri genel hükümler kapsamında koruma görür.

Sinema Eserleri ve Birlikte Eser Sahipliği

Sinema eseri; tespit edildiği malzemeye bakılmaksızın elektronik veya mekanik vasıtalarla gösterilebilen, sesli veya sessiz, birbiriyle ilişkili hareketli görüntüler dizisidir. Sinema filmleri, diziler, belgeseller ve animasyonlar bu niteliktedir.

5846 sayılı Kanun'un 8. maddesinin üçüncü fıkrasına göre sinema eserlerinde yönetmen, özgün müzik bestecisi, senaryo yazarı ve diyalog yazarı eserin birlikte sahibidir. Canlandırma tekniğiyle yapılmış sinema eserlerinde animatör de eserin birlikte sahipleri arasında yer alır. Yapımda görev alan oyuncular, kameramanlar veya teknik ekip ise eser sahibi olarak değil, icracı sanatçı ve bağlantılı hak sahibi sıfatıyla değerlendirilir.

İşleme ve Derleme Eserler

İşleme eser, mevcut bir esere bağlı kalınarak meydana getirilen, ancak o esere yeni ve bağımsız bir hususiyet katan fikri yaratımlardır. İşleme eserin oluşturulabilmesi için asıl eser sahibinin haklarına zarar verilmemesi ve eserin koruma süresi devam ediyorsa asıl eser sahibinden izin alınması gerekir. Halk kültürüne mal olmuş anonim türkü ve melodiler üzerinde telif hakkı kurulamaz; fakat anonim bir ezgiye yeni bir orkestrasyon, armoni veya aranje kazandıran kişi bu düzenlemesi üzerinden işleme eser sahibi olabilir.

Derleme eserler; mevcut bilgi, veri veya eserlerin belirli bir amaca göre seçilmesi, tasnif edilmesi ve düzenlenmesi sonucunda oluşturulan antoloji, ansiklopedi, albüm veya dijital seçkilerdir. Koruma, derlenen içeriğin kendisinden ziyade seçim ve düzenlemedeki özgün hususiyete tanınır.

Mali Hak Devirleri ve Koruma Süresi

Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim gibi mali hakların devrine ilişkin sözleşmelerin geçerlilik kazanabilmesi için yazılı şekilde yapılması ve devredilen hakların sözleşmede tek tek, ayrı ayrı belirtilmesi şarttır.

Telif koruma süresi genel kural olarak eser sahibinin hayatı boyunca ve ölümünden itibaren 70 yıl devam eder. Birden fazla sahibi olan eserlerde ve sinema eserlerinde bu süre, ilk vefat eden hak sahibine göre değil, hayatta kalan son eser sahibinin ölümünden itibaren 70 yıl olarak hesaplanır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy