Fikir ve sanat eseri sahiplerinin hakları, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında korunan manevi ve mali yetkilerden oluşur. Fikir ve sanat eseri; sahibinin hususiyetini yansıtan, fikri bir çaba neticesinde vücut bulan ve kanunda ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri olarak sayılan kategorilerden birine dahil olan her türlü fikri üründür.
Eser Niteliği ve Hak Sahipliğinin Kapsamı
5846 sayılı Kanun sisteminde eser türleri bakımından sınırlı sayı ilkesi geçerlidir. Meydana getirilen bir fikri ürünün yasal himayeden faydalanabilmesi için kanunda açıkça sayılan dört temel eser türünden biri içine girmesi gerekir.
Eser sahibi, eseri vücuda getiren gerçek kişidir. Bu ilkenin sonucu olarak yayımcılar, yapımcılar ve tüzel kişiler eser sahibi olarak kabul edilmezler. Asıl eser sahibinin hakları saklı tutulmak kaydıyla, bir eseri işleyen veya derleyen kimse meydana getirdiği işlenmenin ve derlemenin sahibi sayılır.
Sinema eserlerinde kanun koyucu birlikte sahiplik düzeni öngörmüştür. Yönetmen, özgün müzik bestecisi, senaryo yazarı ve diyalog yazarı sinema eserinin birlikte sahibidir. Eserin canlandırma tekniğiyle üretilmesi halinde animatör de bu birlikte sahipler arasında yer alır.
Birden çok kimsenin katılımıyla meydana getirilen eserin kısımlara ayrılması mümkünse, kişilerden her biri yarattığı kısmın sahibi sayılır. Meydana getirilen eser ayrılmaz bir bütün teşkil ediyorsa, eser sahibi onu ortaya çıkaranların birliğidir. Bu birliğe adi ortaklık hükümleri uygulanır ve eser üzerinde elbirliği mülkiyeti kurulur.
Eser Sahibinin Manevi Hakları
5846 sayılı Kanun'un 14. maddesi uyarınca bir eserin umuma arz edilip edilmemesini, yayımlanma zamanını ve tarzını belirleme yetkisi münhasıran eser sahibine aittir. Bütünü veya esaslı kısmı alenileşmemiş ya da ana hatları kamuoyuna tanıtılmamış bir eserin içeriği hakkında bilgi verme yetkisi de yalnız eser sahibindedir.
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 14Kaynağı aç
Eserin umuma arz edilmesi veya yayımlanma tarzı eser sahibinin şeref ve itibarını zedeleyecek nitelikte ise, eser sahibi önceden başkasına yazılı izin vermiş bulunsa dahi eserin aslının veya işlenmiş halinin tanıtılmasını ya da yayımlanmasını menedebilir. Menetme yetkisinden sözleşme ile feragat edilmesi hukuken geçersizdir; bu halde karşı tarafın tazminat talep etme hakkı saklı kalır.
5846 sayılı Kanun'un 15. maddesi doğrultusunda eseri sahibinin adıyla, müstear adla veya adsız olarak umuma arz etme ya da yayımlama salahiyeti münhasıran eser sahibine aittir. Eser niteliğini haiz mimari yapılarda ise yazılı istem üzerine yapının görünen bir yerine silinmeyecek biçimde ve eser sahibinin uygun göreceği malzeme ile adı yazılır.
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 15Kaynağı aç
Güzel sanat eserlerinden çoğaltılan kopyalarda ve işlenmelerin asıl veya nüshalarında, asıl eser sahibinin ad veya alametinin kararlaştırılan ya da adet olan biçimde gösterilmesi zorunludur. Bununla beraber meydana getirilen ürünün bir kopya veya işlenme olduğunun açıkça belirtilmesi yasal mecburiyettir.
Bir eseri kimin yarattığı ihtilaflı ise veya üçüncü bir şahıs eserin sahibi olduğunu iddia etmekteyse, gerçek eser sahibi mahkemeye başvurarak hakkının tespit edilmesini talep edebilir.
5846 sayılı Kanun'un 16. maddesi gereğince eser sahibinin izni olmaksızın eserde veya adında kısaltma, ekleme veya başkaca değişiklik yapılamaz. Ancak kanunun veya eser sahibinin izniyle eseri işleyen, çoğaltan, temsil eden veya yayan kimseler, işleme, çoğaltma, temsil veya yayım tekniğinin gerektirdiği zorunlu değişiklikleri özel bir izin almaksızın gerçekleştirebilirler.
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 16Kaynağı aç
Eser sahibi kayıtsız ve şartsız yazılı izin vermiş olsa dahi şeref ve itibarını zedeleyen ya da eserin mahiyet ve hususiyetlerini bozan her çeşit değişikliği menedebilir. Bu menetme yetkisinden sözleşme yapılmış olsa bile önceden vazgeçilemez.
Aslın Malikine Karşı Haklar ve Eser Asıllarından Yararlanma
5846 sayılı Kanun'un 17. maddesi uyarınca eserin aslının maliki, eser sahibiyle yapmış olduğu sözleşme koşulları dahilinde eser üzerinde tasarruf edebilirse de eseri bozamaz, yok edemez ve eser sahibinin haklarına zarar verici davranışlarda bulunamaz.
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 17Kaynağı aç
Eserin tek ve özgün olması durumunda eser sahibi, kendisine ait tüm dönemleri kapsayan çalışma ve sergilerde yararlanmak amacıyla koruma şartlarını yerine getirip iade edilmek üzere eseri malikten isteyebilir.
Eser sahibi gerekli hallerde, aslın maliki ve zilyedinden koruma şartlarını yerine getirmek şartıyla kanunda sayılan güzel sanat eserleri ile yazar ve bestecilerin el yazısıyla yazılmış eser asıllarından geçici bir süre yararlanmayı talep etme hakkına sahiptir.
Eser Sahibinin Mali Hakları ve Kullanım Yetkisi
5846 sayılı Kanun'un 18. maddesine göre mali hakları kullanma salahiyeti münhasıran eser sahibine aittir. Bir eserin yapımcısı veya yayımcısı, ancak eser sahibi ile gerçekleştireceği sözleşme hükümleri çerçevesinde mali hakları kullanabilir.
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 18Kaynağı aç
Taraflar arasındaki özel sözleşmeden ya da işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça, memur, hizmetli ve işçilerin görevlerini ifa ederken vücuda getirdikleri eserler ile tüzel kişi organlarının ortaya çıkardığı eserler üzerindeki haklar, bunları istihdam eden veya atayan makam ve kişilerce kullanılır.
Bir eserden onu işlemek suretiyle faydalanma hakkı 5846 sayılı Kanun'un 21. maddesi gereğince münhasıran eser sahibine aittir. Bunun yanı sıra eserin aslını veya kopyalarını herhangi bir yöntemle tamamen veya kısmen çoğaltma, kiralamak, ödünç vermek ya da satışa çıkarmak suretiyle yayma, eseri temsil etme ve umuma iletme yetkileri de münhasıran eser sahibine tanınmış mali haklar arasındadır.
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 21Kaynağı aç
Eser sahibinin izni olmaksızın eserde değişiklik yapılması mümkün müdür?
Eser sahibinin izni olmaksızın eserde veya adında ekleme, kısaltma veya başkaca değişiklik yapılamaz. Kanunun veya eser sahibinin izniyle eseri işleyen, yayan, temsil eden veya çoğaltan kişiler, tekniğin gerektirdiği zorunlu değişiklikleri özel izin olmaksızın yapabilir.
Eser sahibi izin vermiş olsa bile eserin tanıtılmasını veya yayımını engelleyebilir mi?
Eserin umuma arzı veya yayımlanma şekli sahibinin şeref ve itibarını zedeleyecek mahiyette ise eser sahibi daha önce yazılı izin vermiş olsa dahi tanıtımı veya yayımı menedebilir. Kanun gereğince bu menetme yetkisinden önceden vazgeçilmesi hükümsüzdür ve diğer tarafın tazminat talep hakkı saklı kalır.
Eser sahipliğinde uyuşmazlık çıkarsa gerçek hak sahibi ne yapabilir?
Eserin kim tarafından vücuda getirildiği konusunda ihtilaf doğması veya üçüncü bir kimsenin sahiplik iddia etmesi halinde gerçek hak sahibi mahkemeden tespit talep edebilir.
Çalışanların işlerini görürken ürettikleri eserlerin mali haklarını kim kullanır?
Özel bir sözleşme bulunmadıkça veya yapılan işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça, personelin işini yürütürken meydana getirdiği eserler ile tüzel kişi organlarının vücuda getirdiği eserlerin mali hakları bunları çalıştıran veya tayin edenlerce kullanılır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy