Fikir ve Sanat Eserlerinde Hak İhlali Ceza Davaları

Eser Niteliği ve Korumanın Doğumu

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında bir fikri ürünün eser niteliği kazanabilmesi için yaratıcısının kişisel özelliklerini yansıtması zorunludur. Bununla birlikte ilgili ürünün musiki, güzel sanatlar, sinema veya ilim ve edebiyat alanlarından birine dahil olması gerekir. Bu yasal koşulları sağlayan her yaratım Kanun kapsamında korunur.

Eser sahibinin eseri üzerindeki hakları, eserin meydana getirilmesiyle eş zamanlı olarak kendiliğinden doğar. Eser üzerindeki hakların ileri sürülebilmesi veya hukuki himayeden yararlanılabilmesi için resmi bir tescil işlemine gerek bulunmamaktadır.

Manevi ve Mali Hakların Hukuki Kapsamı

Eser sahibinin kanuni koruma altındaki manevi hakları doğrudan şahsına bağlıdır ve bu hakların başkasına devredilmesi hukuken mümkün değildir. Ancak hakkın bizzat devri yasak olmakla birlikte, eser sahibi tarafından bu manevi hakkı kullanma yetkisinin bir başkasına devredilmesi mümkündür.

Kanunda düzenlenen manevi haklar; umuma arz hakkı, eserde adın belirtilmesi yetkisi, eserde değişiklik yapılmasını önleme yetkisi ile malik ve zilyede karşı haklardan oluşmaktadır.

Eser sahibinin mali hakları ise kanunda sınırlı sayıda belirlenmiştir. Bu haklar; işleme hakkı, çoğaltma hakkı, yayma hakkı, temsil hakkı, işaret, ses veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletim hakkı ile pay ve takip hakkıdır. Kanunda tahdidi olarak sayılan bu haklar haricinde yeni bir mali hak türü oluşturulamaz. Mali haklar, manevi haklardan farklı olarak devir ve intikale elverişlidir.

Mali Hak İhlalleri ve Koruma Önlemlerine İlişkin Suçlar

Bir eseri, icrayı, fonogramı veya yapımı hak sahibinin yazılı izni olmaksızın işleyen, temsil eden, çoğaltan, değiştiren, dağıtan ya da her türlü işaret, ses veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma ileten ve yayımlayan kişiler suç işlemiş olur. Aynı doğrultuda hukuka aykırı biçimde işlenen veya çoğaltılan eserleri satışa arz eden, satan, kiralayan, ödünç veren, sair suretle yayan, ticari amaçla satın alan, ithal veya ihraç eden, kişisel kullanım amacı dışında elinde bulunduran ya da depolayanlar hakkında 5846 sayılı Kanun m. 71/1 gereğince bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adli para cezasına hükmolunur.

5846 sayılı Kanunun ek 4 üncü maddesinin birinci fıkrasında belirtilen fiilleri yetkisiz işleyenler ile kanunda tanınmış hakları ihlal etmeye devam eden bilgi içerik sağlayıcılar hakkında, eylemleri daha ağır cezayı gerektiren bir suç teşkil etmediği takdirde üç aydan iki yıla kadar hapis cezası öngörülmektedir.

5846 sayılı Kanun m. 72 uyarınca, kanunda yer alan hakların korunması amacıyla eser, icra, fonogram, yapım ve yayınların kullanımının kontrolünü sağlamak üzere erişim kontrolü veya şifreleme gibi koruma yöntemi ya da çoğaltım kontrol mekanizması uygulamalarıyla sağlanan etkili teknolojik önlemleri etkisiz kılmaya yönelik ürün ve araçları imal veya ithal eden, dağıtan, satan, kiraya veren veya ticari amaçla elinde bulunduranlar ile bu ürün ve araçların reklam, pazarlama, tasarım veya uygulama hizmetlerini sunanlar hakkında altı aydan iki yıla kadar hapis cezası uygulanır.

Manevi Haklar ve Eser Sahipliğine Yönelik Suçlar

Başkasına ait bir esere kendi eseri olarak ad koyan kimse altı aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılır. Bu fiilin eseri dağıtmak veya yayımlamak suretiyle işlenmesi halinde 5846 sayılı Kanun m. 71/2 uyarınca hapis cezasının üst sınırı beş yıl olarak uygulanır ve fail hakkında adli para cezasına hükmolunamaz.

Bir eserden kaynak gösterilmeksizin iktibasta bulunulması halinde fail hakkında altı aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezası verilir. Eserle ilgili yetersiz, yanlış veya aldatıcı mahiyette kaynak gösterilmesi durumunda ise 5846 sayılı Kanun m. 71/5 gereğince altı aya kadar hapis cezasına hükmedilir.

Hak sahibinin izni bulunmaksızın, henüz alenileşmemiş bir eserin içeriği hakkında kamuya açıklamada bulunan kişi altı aya kadar hapis cezasıyla yaptırıma bağlanır. Bir eseri, icrayı, fonogramı veya yapımı toplumca tanınmış bir başkasının adını kullanarak çoğaltan, dağıtan, yayan ya da yayımlayan failler hakkında ise üç aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezası öngörülmüştür.

Etkin Pişmanlık ve Şahsi Cezasızlık Hali

Hukuka aykırı şekilde üretilmiş, işlenmiş, çoğaltılmış, dağıtılmış veya yayımlanmış bir eseri, icrayı, fonogramı ya da yapımı satışa arz eden, satan veya satın alan kişi bakımından kanun koyucu özel bir cezasızlık ve indirim hali düzenlemiştir. Bu eylemleri gerçekleştiren kişi, kovuşturma evresi başlamadan önce söz konusu materyalleri kimden temin ettiğini yetkili mercilere bildirerek yakalanmalarını sağladığı takdirde, 5846 sayılı Kanun m. 71 gereğince verilecek cezadan indirim yapılabileceği gibi ceza verilmesinden tamamen de vazgeçilebilir.

Soruşturma Usulü, Şikayet ve Koruma Tedbirleri

5846 sayılı Kanunun 71 ve 72 nci maddelerinde düzenlenen hak ihlali suçlarından ötürü soruşturma ve kovuşturma yapılması şikayete bağlıdır. Yapılan şikayetin hukuken geçerli sayılabilmesi için hak sahiplerinin veya üyesi oldukları meslek birliklerinin haklarını kanıtlayan belge ve sair delilleri şikayet süresi içinde Cumhuriyet başsavcılığına sunmaları zorunludur. Bu delillerin süresi içinde sunulmaması durumunda Cumhuriyet başsavcılığınca kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir.

Soruşturma ve kovuşturması şikayete bağlı bu suçlar dolayısıyla, başta Millî Eğitim Bakanlığı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı yetkilileri olmak üzere ilgili gerçek ve tüzel kişiler, hak sahiplerinin şikayet haklarını kullanabilmelerini temin etmek üzere durumu hak sahiplerine bildirmekle yükümlüdür.

Şikayet üzerine Cumhuriyet savcısı suç konusu eşyaya ilişkin olarak 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu hükümleri dairesinde elkoyma koruma tedbirinin icrası için gerekli işlemleri yürütür. Cumhuriyet savcısı ayrıca lüzum görmesi halinde, hukuka aykırı çoğaltıldığı iddia edilen eserlerin yalnızca çoğaltılmasıyla sınırlı kalmak üzere faaliyetin durdurulmasına karar verebilir. Faaliyetin durdurulması yönündeki bu karar yirmi dört saat içinde hâkimin onayına sunulur; hâkim tarafından yirmi dört saat içinde onaylanmayan tedbir kararı kendiliğinden hükümsüz kalır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy