7589 sayılı Kanunun 19. maddesiyle HMK m.107, 31 Temmuz 2026’da yürürlükten kaldırılmıştır. Bu tarihten önce açılan davalarda eski m.107 uygulanmaya devam eder; aşağıdaki belirsiz alacak açıklamaları bu eski dosyalarla sınırlıdır. Yeni davalarda kaldırılmış m.107’ye dayanılarak belirsiz alacak davası açılamaz. HMK m.109/4 kapsamında kısmi davada talep, aynı davada bir defaya mahsus, tahkikat sona erinceye kadar iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmadan artırılabilir; bu durumda artırılan kısımda zamanaşımı dava tarihinden kesilmiş sayılır. Ayrı ek dava ve yalnızca fazlaya ilişkin hakların saklı tutulması bu artırım sonucu ile aynı değildir.
7589 sayılı Kanun, Madde 19Kaynağı aç
Kanunda aksine hüküm yoksa her taraf, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatlar. Özel düzenleme yoksa ispat yükü, iddia edilen vakıadan lehine hak çıkaran taraftadır. Fazla çalışma, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan çalışmadır.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 6Kaynağı aç
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 190Kaynağı aç
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 41Kaynağı aç
Genel ispat yükü
Türk Medeni Kanunu’nun 6. maddesine göre, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça taraflardan her biri hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatlar. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 190. maddesi de özel bir düzenleme yoksa ispat yükünü, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa bırakır.
Kanuni karineye dayanan taraf, karinenin dayandığı temel vakıayı ispatlar. Karinenin aksi, kanunda öngörülen istisnalar dışında ispat edilebilir. Bu hükümler fazla çalışmayı ayrıca adlandırmaz ve belirli bir kaydı fazla mesainin kanıtı olarak ayrıca düzenlemez.
Belge ve ibraz
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 199. maddesi, vakıayı kanıtlamaya elverişli olması şartıyla yazı, basılı metin, senet, çizim, plan, kroki, fotoğraf, film, görüntü ve ses kaydı ile elektronik verileri ve benzer bilgi taşıyıcılarını belge kabul eder. Elverişlilik şartı korunur; hüküm belirli bir dijital kaydın fazla çalışmayı kanıtladığını ayrıca söylemez.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 199Kaynağı aç
Aynı Kanun’un 219. maddesinin birinci fıkrasına göre taraflar, kendilerinin veya karşı tarafın delil olarak dayandığı ve ellerinde bulunan bütün belgeleri mahkemeye ibraz eder. Elektronik belgeler çıktısı alınarak ibraz edilir. İncelemeye elverişli biçimde elektronik ortama kaydedilmesi, talep edildiğinde aranır.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 219Kaynağı aç
Ticari defterler gibi devamlı kullanılan belgelerde yalnız ilgili kısımların onaylı örnekleri ibraz edilebilir. Hüküm ticari defteri örnek olarak sayar ve işyeri puantajını ayrıca adlandırmaz.
Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma
İş Kanunu’nun 41. maddesi fazla çalışmayı, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan çalışma olarak tanımlar. 63. maddeye göre genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırk beş saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, çalışılan günlere eşit bölünerek uygulanır.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 63Kaynağı aç
Haftalık süre sözleşmeyle kırk beş saatin altında belirlenmişse, uygulanan ortalama haftalık süreyi aşıp kırk beş saate kadar yapılan çalışma fazla sürelerle çalışmadır. Bu kategori, kırk beş saati aşan fazla çalışmadan farklıdır. Yer altı maden işlerinde çalışma süresi günde en çok yedi buçuk, haftada en çok otuz yedi buçuk saattir.
Zamlı ücret
Her bir saat fazla çalışma için ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesiyle ödenir. Fazla sürelerle çalışmada her saat için ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beş yükseltilmesiyle ödenir.
Yer altında maden işlerinde, 42 ve 43. maddelerde sayılan hâllerde haftalık otuz yedi buçuk saati aşan her saat için ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yüzden az olmamak üzere artırılmasıyla ödenir. Bu artırımlı ücret kuralı 41. maddede yer alır.
Serbest zaman
Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir. Fazla çalışılan her saat karşılığında bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalışılan her saat karşılığında bir saat on beş dakika serbest zaman kullanılır.
Hak edilen serbest zaman, altı ay içinde ve çalışma süreleri sırasında, ücretten kesinti yapılmaksızın kullanılır.
Onay, yıllık sınır ve uygulama düzeni
Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayı alınır. Hüküm onayın şeklini ve ispat biçimini ayrıca göstermez. Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saati aşamaz.
Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışmaların ne şekilde uygulanacağı çıkarılacak yönetmelikte gösterilir. Çalışma sürelerinin 63. maddedeki esaslara göre uygulama şekilleri de Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca hazırlanacak yönetmelikle düzenlenir.
Denkleştirme
Tarafların anlaşmasıyla haftalık normal çalışma süresi, günde on bir saati aşmamak koşuluyla çalışılan günlere farklı dağıtılabilir. Bu hâlde iki aylık süre içinde haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık süreyi aşamaz. Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar artırılabilir.
63. maddeye göre denkleştirme uygulandığında, haftalık ortalama süre normal haftalık iş süresini aşmamak koşuluyla bazı haftalarda toplam kırk beş saatin aşılması fazla çalışma sayılmaz. Turizm sektöründe dört aylık süre içinde haftalık ortalama süre normal haftalık süreyi aşamaz; denkleştirme süresi toplu iş sözleşmesiyle altı aya kadar artırılabilir.
Sağlık nedenli işler ve gece çalışması
41. madde, 63. maddenin son fıkrasında yazılı sağlık nedenlerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işlerde ve 69. maddede belirtilen gece çalışmasında fazla çalışmayı yasaklar. 63. maddenin dördüncü fıkrası mülga olarak işaretlenmiştir. Sağlık nedenine bağlanan sınır, bu iki hükümden tek bir güncel sonuca indirgenemez.
69. maddeye göre çalışma hayatında gece, en geç saat 20.00’de başlayıp en erken saat 06.00’ya kadar geçen ve her hâlde en fazla on bir saat süren dönemdir. İşçilerin gece çalışmaları kural olarak yedi buçuk saati geçemez. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve 6491 sayılı Kanun kapsamındaki petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetlerinde, işçinin yazılı onayıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 69Kaynağı aç
Bazı işlerin niteliğine veya yurdun bazı bölgelerinin özelliklerine göre gece başlangıcı geriye alınabilir, yaz ve kış saatleri ayarlanabilir, gün döneminin başlama ve bitme saatleri belirlenebilir. Bazı gece çalışmaları için ayrıca fazla ücret usulü konulabilir. Gece işletilmesinde ekonomik zorunluluk bulunmayan işyerlerinde ise gece çalışması yönetmelikle yasaklanabilir. 69. maddenin dördüncü, beşinci ve altıncı fıkraları 20/6/2012 tarihli ve 6331 sayılı Kanun’un 37. maddesiyle mülga gösterilmiştir.
Gece ve gündüz işletilen, nöbetleşe işçi postaları kullanılan işlerde bir hafta gece çalışan işçiler sonraki hafta gündüz çalıştırılır. İki haftalık nöbetleşme esası da uygulanabilir. Postası değiştirilecek işçi, kesintisiz en az on bir saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz.
Zorunlu hâller ve seferberlik
Arıza çıktığında, arıza ihtimali belirdiğinde, makine ya da araç gerecin hemen yapılmasını gerektiren acil işlerde veya zorlayıcı sebep doğduğunda, işyerini olağan işleyişine kavuşturacak ölçüyü geçmemek şartıyla işçilerin tümüne ya da bir bölümüne fazla çalışma yaptırılabilir. Bu çalışanlara uygun bir dinlenme süresi verilmesi zorunludur. Bu sürenin uzunluğu hükümde belirtilmez.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 42Kaynağı aç
Zorunlu sebeplerle yapılan fazla çalışmalar için 41. maddenin birinci, ikinci ve üçüncü fıkraları uygulanır. 42 ve 43. maddelerde sayılan hâller dışında, yer altında maden işlerinde çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz.
Seferberlik devam ederken ve bu süreyi aşmamak şartıyla, yurt savunmasının ihtiyaçlarını karşılayan işyerlerinde fazla çalışma gerekli görülürse Cumhurbaşkanı, işin türüne ve ihtiyacın derecesine göre günlük çalışma süresini işçinin en çok çalışma gücüne kadar yükseltebilir. Bu yolla fazla çalıştırılan işçilerin ücreti yönünden 41. maddenin birinci, ikinci ve üçüncü fıkraları uygulanır.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 43Kaynağı aç
Alacağın dava sırasında belirlenmesi
31 Temmuz 2026’dan önce açılan ve eski HMK m.107’nin uygulanmasına devam edilen davalar bakımından: Dava açıldığı tarihte alacağın miktarı veya değeri tam ve kesin belirlenemiyor ya da bu imkânsızsa, alacaklı hukuki ilişkiyi ve asgari bir miktar veya değeri göstererek belirsiz alacak davası açabilir. Hüküm, fazla mesai alacağının her olayda bu dava türüne girdiğini söylemez.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 107Kaynağı aç
Karşı tarafın bilgisi veya tahkikat sonucu miktar tam belirlenebiliyorsa, hâkim tahkikat sona ermeden iki haftalık kesin süre verir. Davacı bu sürede, iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmadan talebini kesinleştirebilir. Kesinleştirmezse dava, talep sonucunda belirtilen miktar veya değer üzerinden görülüp karara bağlanır.
Dönemsel edimler ve ibra
Türk Borçlar Kanunu’nun 147. maddesinin birinci bendi, kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi diğer dönemsel edimler için beş yıllık zamanaşımı uygular. Bent fazla mesai alacağını ayrıca saymaz.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 147Kaynağı aç
İşçinin işverenden alacağına ilişkin ibra sözleşmesinin yazılı olması gerekir. İbra tarihinde hizmet sözleşmesinin sona ermesinden itibaren en az bir ay geçmiş olmalı, alacağın türü ve miktarı açıkça belirtilmeli, ödeme hak tutarına göre noksansız ve banka aracılığıyla yapılmalıdır. Bu unsurları taşımayan ibra sözleşmesi veya ibraname kesin olarak hükümsüzdür.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 420Kaynağı aç
Hakkın gerçek tutarda ödendiğini içermeyen ibra sözleşmesi veya ibra beyanını taşıyan ödeme belgesi, içerdiği miktarla sınırlı makbuz hükmündedir. Bu hâlde de ödemenin banka aracılığıyla yapılması zorunludur. Maddenin ikinci ve üçüncü fıkraları, hizmet sözleşmesinden doğan bütün tazminat alacaklarına da uygulanır.
Gününde ödenmeyen ücret
Ücret, ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir neden dışında ödenmezse işçi iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir. Bu nedenle kişisel kararlara dayanarak çalışılmaması sayısal olarak toplu nitelik kazansa da grev sayılmaz. Gününde ödenmeyen ücretler için mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır; madde oranın sayısal değerini vermez.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 34Kaynağı aç
Ücreti ödenmediği için çalışmayan işçilerin iş akitleri bu nedenle feshedilemez, yerlerine yeni işçi alınamaz ve bu işler başkalarına yaptırılamaz. Bu hükümler genel ücret alacağına ilişkindir ve fazla mesainin ispat yöntemini düzenlemez.
Fazla mesai iddiasını kim ispatlar?
Kanunda aksine hüküm yoksa her taraf, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatlar. Özel düzenleme yoksa yük, o vakıadan lehine hak çıkaran taraftadır.
Elektronik kayıt belge sayılır mı?
Uyuşmazlık konusu vakıaları ispata elverişliyse elektronik ortamdaki veriler ile görüntü veya ses kaydı gibi bilgi taşıyıcıları belge sayılır. Elverişlilik ayrıca değerlendirilir.
Fazla çalışma ücreti nasıl hesaplanır?
Her bir saat fazla çalışma için ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarı yüzde elli yükseltilerek ödenir.
Fazla sürelerle çalışmada zam nedir?
Sözleşmede haftalık süre kırk beş saatin altında belirlendiğinde, ortalama haftalık süreyi aşıp kırk beş saate kadar yapılan her saat için ücret yüzde yirmi beş yükseltilir.
Serbest zaman ne zaman kullanılır?
İşçi isterse fazla çalıştığı her saat için bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat için bir saat on beş dakika serbest zaman kullanabilir. Bunu altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücret kesintisi olmadan kullanır.
Denkleştirmede kırk beş saatin aşılması fazla çalışma mıdır?
63. maddedeki denkleştirmede haftalık ortalama süre normal haftalık iş süresini aşmıyorsa, bazı haftalarda kırk beş saatin aşılması fazla çalışma sayılmaz.
Yıllık fazla çalışma sınırı nedir?
Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saati aşamaz. Fazla saatlerle çalışma için ayrıca işçinin onayı gerekir.
Yer altı maden işinde fazla çalışma yapılabilir mi?
42 ve 43. maddelerde sayılan hâller dışında yer altında maden işlerinde fazla çalışma yaptırılamaz. Bu hâllerde haftalık otuz yedi buçuk saati aşan her saat için ücret en az yüzde yüz artırılır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

