İş Hukukunda Fazla Çalışma ve Fazla Mesai Ücreti

Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Kavramı

4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesi uyarınca ülkenin genel yararları, işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yapılabilir. Kanuni düzenlemeye göre genel haftalık çalışma süresi kural olarak 45 saattir ve haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma olarak kabul edilir. Ancak bu 45 saatlik genel çalışma süresi, işçi ile işveren arasında akdedilen iş sözleşmesiyle daha düşük bir süre olarak da kararlaştırılabilir.

Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda, uygulanan haftalık ortalama çalışma süresini aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışma niteliğindedir. Fazla sürelerle çalışmalarda işçiye ödenecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen tutarının yüzde 25 artırılması suretiyle hesaplanır.

Fazla Çalışma Ücreti ve Serbest Zaman Tercihi

4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, her bir saatlik fazla çalışma karşılığında işçiye ödenecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde 50 yükseltilmesi suretiyle karşılanır. Ödenecek fazla çalışma ücreti bu yasal orandan daha az olamaz.

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi, zamlı ücret talep etmek yerine serbest zaman kullanmayı seçebilir. İşveren tek taraflı olarak ücret yerine serbest zaman dayatamaz; uygulamanın temeli işçinin tercihine dayanır. İşçi, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında ise bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir. Hak kazanılan bu serbest zamanın altı ay içinde, çalışma süreleri dahilinde ve işçinin ücretinde herhangi bir kesinti yapılmaksızın kullandırılması yasal zorunluluktur.

Günlük Çalışma Sınırları ve Denkleştirme Esası

4857 sayılı İş Kanunu'nun 63. maddesi gereğince, tarafların mutabakatıyla haftalık normal çalışma süresi, günde 11 saati geçmeyecek şekilde işyerinde haftanın günlerine farklı oranlarda paylaştırılabilir. İki aylık zaman diliminde işçinin haftalık ortalama mesaisi normal çalışma süresini aşamaz; bu denkleştirme periyodu toplu iş sözleşmeleri vasıtasıyla dört aya kadar uzatılabilir. Denkleştirme uygulandığında haftalık ortalama sınırın aşılmaması kaydıyla bazı haftalarda 45 saatin üzerine çıkılsa dahi bu süreler fazla çalışma olarak nitelendirilmez.

Turizm sektöründe faaliyet gösteren işyerlerinde denkleştirme süresi kanunen dört ay olarak öngörülmüştür. Bu süre toplu iş sözleşmeleriyle altı aya kadar uzatılabilmektedir.

Gece Çalışması ve Fazla Çalışma Yasakları

4857 sayılı İş Kanunu'nun 69. maddesine göre çalışma hayatında gece dönemi en geç saat 20.00'de başlayıp en erken saat 06.00'ya kadar geçen ve her halükarda en fazla 11 saat süren zaman dilimidir. İşçilerin gece çalışmaları kural olarak yedi buçuk saati geçemez. Ayrıca 4857 sayılı Kanun'un 41. maddesinin altıncı fıkrası uyarınca, sağlık nedenlerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işler ile gece çalışmasında fazla çalışma yapılması kanunen yasaktır.

Gece mesaisindeki yedi buçuk saatlik yasal sınır mutlak değildir. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmetleri ile 6491 sayılı Türk Petrol Kanunu çerçevesindeki araştırma, arama ve sondaj faaliyetlerinde işçinin yazılı muvafakati bulunması kaydıyla yedi buçuk saati aşan gece vardiyaları düzenlenebilir.

Gece ve gündüz işletilen ve nöbetleşe işçi postaları kullanılan işlerde, bir çalışma haftası gece çalıştırılan işçilerin izleyen çalışma haftasında gündüz çalıştırılmaları esastır; postalar arasında iki haftalık nöbetleşme yöntemi de uygulanabilir. Postası değiştirilecek işçinin diğer postada çalıştırılabilmesi için kesintisiz en az 11 saat dinlendirilmesi zorunludur.

Zorunlu ve Olağanüstü Hallerde Fazla Çalışma

4857 sayılı İş Kanunu'nun 42. maddesi uyarınca bir arıza vuku bulduğunda ya da arıza ihtimali belirdiğinde, makineler veya araç-gereç için ivedi müdahale gerektiğinde veya zorlayıcı nedenlerin ortaya çıkması durumunda, işletmenin olağan işleyişini temin edecek dereceyi aşmamak kaydıyla çalışanların tamamına ya da bir bölümüne zorunlu fazla çalışma yaptırılabilir. Bu kapsamda çalıştırılan personele uygun dinlenme süresinin tanınması zorunlu olup ödenecek ücret bakımından Kanun'un 41. maddesinin birinci, ikinci ve üçüncü fıkralarındaki zamlı tarife hükümleri uygulanır.

4857 sayılı İş Kanunu'nun 43. maddesine göre seferberlik süresince ve bu süreyi aşmamak şartıyla yurt savunması ihtiyaçlarını karşılayan işyerlerinde lüzum görülmesi halinde, işin niteliği ve ihtiyacın derecesine göre Cumhurbaşkanı günlük çalışma süresini işçinin azami çalışma gücüne kadar yükseltebilir. Bu suretle yaptırılan fazla çalışmaların karşılığı da Kanun'un 41. maddesindeki genel esaslara ve zamlı ücret oranlarına göre ödenir.

Yer Altı Maden İşlerinde Çalışma ve Fazla Mesai Esasları

Yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin kanuni çalışma süresi günde en çok yedi buçuk, haftada en çok otuz yedi buçuk saattir. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 42. ve 43. maddelerinde düzenlenen zorunlu ve olağanüstü durumlar haricinde yer altı maden işçilerine fazla çalışma yaptırılması yasaktır. Bu istisnai hallerde haftalık otuz yedi buçuk saati aşan her bir saatlik fazla çalışma için ödenecek ücret, işçinin normal çalışma ücretinin saat başına düşen tutarının yüzde yüzden az olmamak üzere artırılması suretiyle ödenir.

Yıllık Fazla Çalışma Sınırı ve İşçi Onayı

Fazla saatlerle çalışma yaptırılabilmesi için işçinin onayının alınması gerekir. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesinin sekizinci fıkrası uyarınca fazla çalışma süresinin toplamı bir işçi için yılda 270 saatten fazla olamaz. İşçinin önceden onay vermiş olması, işverene kanuni çalışma sürelerini süresiz biçimde aşma hakkı tanımaz ve işçinin rızası yıllık 270 saatlik yasal üst sınırı ortadan kaldırmaz.

Fazla Çalışmanın Tespiti ve İspat Delilleri

Fazla çalışma alacağı yalnızca işverenin yazılı ve açık talimatıyla sınırlı değildir; işçinin işverenin bilgisi ve talimatı dahilinde ya da işverenin bilgisi dahilinde normal sürenin üzerinde çalışmaya devam etmesi halinde de somut olayın niteliğine göre doğabilir. Çalışma süreleri belirlenirken fiilen geçirilen mesainin yanı sıra, işçinin fiilen çalışmadığı halde kanunen çalışma süresinden sayılan haller de hesaba dahil edilir.

Fazla çalışmanın ispatında puantaj kayıtları, işyeri giriş-çıkış belgeleri, elektronik kart verileri, vardiya ve görev çizelgeleri, bordrolar, e-posta yazışmaları, işveren talimatları ve tanık anlatımları delil olarak dikkate alınır. Bordroda fazla çalışma tahakkukunun yer alması ve ödenmesi önem taşımakla birlikte, işçinin fiilen daha fazla çalıştığını ileri sürmesi durumunda diğer kayıt ve deliller üzerinden gerçek çalışma süresi tayin edilir.

Yabancı Çalışanlar ve Yabancı İşverenler Bakımından Uygulama

Türkiye'de Türk iş hukuku kapsamında istihdam edilen yabancı çalışanların vatandaşlığı veya çalışma izinlerinin bulunması fazla çalışma haklarını ortadan kaldırmaz. Ücretin döviz cinsinden kararlaştırılmış olması da işçinin fazla çalışma ücreti talep etmesine engel teşkil etmez.

İşverenin yabancı olması ya da şirket merkezinin yurt dışında bulunması Türk iş hukukunun çalışma sürelerine ilişkin emredici hükümlerini bertaraf etmez. Çok uluslu şirketlerin uyguladığı genel kurumsal politikalar, Türkiye'deki işçilerin kanundan doğan haklarını kısıtlayamaz; ancak işçi lehine daha koruyucu düzenlemeler getirebilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy