Fazla Mesai Ücreti Şartları, Hesaplanması ve Dava Yolu

Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Kavramı

İş hukukunda haftalık çalışma süresi 4857 sayılı İş Kanunu'nun 63. maddesi uyarınca kural olarak en çok kırk beş saattir ve aksine sözleşme yoksa haftanın çalışılan günlerine eşit bölünerek yürütülür. Aynı Kanun'un 41. maddesinin birinci fıkrası uyarınca fazla çalışma, kanuni koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan çalışmaları ifade eder. Yine 41. maddenin birinci fıkrasına göre, 63. maddedeki denkleştirme esasının benimsendiği durumlarda işçinin haftalık ortalama iş süresi yasal sınırı aşmamak kaydıyla, kimi haftalarda kırk beş saatin üzerine çıkılsa dahi bu süreler fazla çalışma olarak nitelendirilmez. Tarafların anlaşmasıyla günlük çalışma süresi on bir saati aşmamak üzere günlere farklı dağıtılabilir; bu halde iki aylık denkleştirme sürecinde ortalama süre korunur ve bu periyot toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar, turizm sektöründe ise dört aydan altı aya kadar uzatılabilir.

Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir ve fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamaz. Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırk beş saatin altında kararlaştırıldığı durumlarda uygulanan ortalama haftalık iş süresini aşan ve kırk beş saate kadar devam eden çalışmalar fazla sürelerle çalışma sayılır. Fazla sürelerle çalışmalarda her bir saat için ödenecek ücret, işçinin normal çalışma ücretinin saat başına düşen tutarının yüzde yirmi beş yükseltilmesiyle karşılanır.

Çalışma Süresinden Sayılan Hâller ve Ara Dinlenmesi

4857 sayılı İş Kanunu'nun 66. maddesi doğrultusunda işçinin bizzat iş üretmediği belirli periyotlar da günlük iş süresi hesabına katılır. Yeraltı veya sualtı işlerinde çalışanların ocak, kuyu veya fiili görev alanlarına iniş, giriş ve buralardan dönüş için sarf ettikleri zaman bu kapsamdadır. İşverenin talimatıyla işyeri dışındaki bir yere vazifeyle sevk edilen işçilerin intikalde harcadıkları süreler, işyerinde hazır bekleyip görev verilmesini gözledikleri boş zamanlar ve işverence farklı mahallerde meşgul edilmeleri sebebiyle asıl işlerini yapamadıkları dilimler de kanunen çalışma süresi parçası kabul edilir.

Kadın çalışanların çocuklarını emzirmeleri için öngörülen süt izni aralıkları ile demiryolu, köprü veya karayolu yapım ve onarımı gibi yerleşim yerlerinden uzak şantiyelere işçilerin toplu ve periyodik biçimde nakledildiği yolculuklar günlük çalışma süresinden sayılır. Buna karşılık görevin mahiyetinden kaynaklanmayan, işverence salt sosyal yardım amacıyla sunulan işe geliş gidiş servislerinde geçen süreler çalışma süresine dahil edilmez. Belirtilen bu yasal haller dışında kalan öğle arası gibi ara dinlenmesi niteliğindeki süreler de kural olarak fiili çalışma süresine eklenmez.

Fazla Çalışma Yasağı Bulunan İşler ve İstisnalar

4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesinin altıncı fıkrasına göre, Kanun'un 63. maddesinin son fıkrasında düzenlenen sağlık nedenlerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işlerde ve 69. maddede belirtilen gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz. Çalışma hayatında gece dönemi en geç saat 20.00'de başlayarak en erken saat 06.00'ya kadar geçen ve her hâlde en fazla on bir saat süren dönemdir; işçilerin gece çalışmaları kural olarak yedi buçuk saati geçemez. Ancak turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve Türk Petrol Kanunu kapsamındaki petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetlerinde işçinin yazılı onayının alınması şartıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir. Postası değiştirilecek işçi ise kesintisiz en az on bir saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz.

Yer altında maden işlerinde istihdam edilen işçilerin mesaisi günde yedi buçuk, haftada en çok otuz yedi buçuk saat olarak belirlenmiştir. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesi uyarınca, mezkûr Kanun'un 42 ve 43. maddelerinde öngörülen durumlar haricinde yeraltı maden işçilerine fazla çalışma yaptırılması mümkün değildir. Söz konusu 42 ve 43. maddeler kapsamındaki hallerde ise haftalık otuz yedi buçuk saati aşan her bir saatlik fazla mesai karşılığı, personelin normal saatlik ücretinin en az yüzde yüz yükseltilmesi yoluyla ödenir.

Gece çalışmaları ve sağlık gerekçeli işlerin yanı sıra ilgili mevzuat çerçevesinde gebe veya çocuk emziren personelin, yaşı küçük çalışanların ve sağlık durumu fazla çalışmaya elvermeyenlerin çalışma sürelerine dair özel koruma ve sınırlamalar öngörülmüştür. Fazla çalışma kurallarına ve yasal kısıtlamalara aykırı hareket edilmesi işverenler açısından idari yaptırımlara ve iş sağlığı ve güvenliği kapsamında sorumluluklara yol açabilir.

Fazla Mesai Ücretinin Hesaplanması ve Ödeme Koşulları

4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca her saat fazla çalışma için işçiye verilecek ücret, normal saatlik çalışma karşılığının yüzde elli fazlası olarak ödenir. Kamu kurumlarındaki işçiler bakımından da fazla mesai kural olarak yüzde elli zamlı hesaplanır ve toplu iş sözleşmesi hükümleriyle şekillendirilebilir. Fazla mesai ücreti brüt kazanç üzerinden nakit olarak ödenir ve ücret pusulasında gösterilir. Yasa gereği ücret en geç ayda bir ödenmekte olup bireysel ya da toplu sözleşmelerle bu vade bir haftaya kadar indirilebilir. Fazla çalışmanın ücret yerine serbest zamanla karşılanması personelin tercihine bağlıdır. Fiili uygulamada yarım saatten az süren çalışmaların yarım saat, yarım saati geçen sürelerin ise bir saat kabul edilerek hesaplandığı değerlendirilmektedir.

İşyerinde gerçekleştirilen fazla çalışmalara ait kayıtların tutulması ve belgelerin işçinin özlük dosyasında saklanması işverenin idari yükümlülükleri arasındadır. Bordrolarda fiilen yapılan fazla mesaiye dair satırların yer almaması halinde işçi hak ettiği alacakları sonradan ileri sürebilir. Fazla çalışma ücretlerinin bordrolara yansıtılmaması veya ödenmemesi iş mevzuatı kapsamında idari ve hukuki incelemelere konu olabilmektedir.

Serbest Zaman Hakkı ve Kullanım Esasları

4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca, fazla çalışma yapan işçi isterse zamlı ücret yerine fazla çalıştığı her bir saate karşılık bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalışmada ise her saat için bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak talep edebilir. Kanun'un 41. maddesinin beşinci fıkrasına göre işçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde herhangi bir kesinti olmaksızın kullanır.

Serbest zamanın kullandırılmasında işin yürütümü ve işyerinin gereksinimleri gözetilerek planlama yapılır; bu hak iş günleri zarfında ücretten kesinti yapılmadan verilir. İşçi tarafından talep edilen serbest zaman hakkının kanunun belirlediği altı aylık yasal süre içinde kullandırılması esastır; aksi takdirde işçinin zamlı fazla çalışma ücretini talep hakkı saklı kalır.

Ücretin Ödenmemesi Halinde İşçinin Hakları

İşveren, mücbir bir neden bulunmadıkça işçinin fazla çalışma ücretini eksiksiz ve süresinde ödemekle yükümlüdür. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 34. maddesi gereğince ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir gerekçe olmaksızın ödenmeyen işçi iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir. Kişisel karara dayalı bu kaçınmanın toplu bir nitelik alması eylemi grev haline getirmez. Söz konusu işçilerin iş akitleri bu sebeple çalışmadıkları gerekçesiyle feshedilemez, yerlerine yeni personel istihdam edilemez ve yapmadıkları işler başkalarına gördürülemez. Vadesinde ödenmeyen ücret alacaklarına mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı işletilir.

İşverenin fazla mesai ücreti dahil olmak üzere ücret ve ücrete bağlı hakları kanuna veya sözleşme şartlarına uygun biçimde ödememesi, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 24. maddesinin ikinci fıkrasının (e) bendi kapsamında işçiye iş sözleşmesini derhal haklı nedenle feshetme ve kıdem tazminatı talep etme imkânı tanıyabilir.

Zamanaşımı Süresi ve İleri Sürülmesi

Fazla çalışma ücreti bağımsız bir tazminat olmayıp temel ücretin eki niteliğinde bir işçilik alacağıdır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 146. maddesinde aksine bir kanuni hüküm bulunmadıkça her alacağın on yıllık genel zamanaşımına tabi olduğu hükme bağlanmıştır. Bunun yanı sıra fazla çalışma ücretinin dönemsel edim vasfı taşıması dolayısıyla beş yıllık zamanaşımı süresine tabi olduğu yönünde hukuki görüş ve değerlendirmeler de mevcuttur. İşçi geçmiş dönem çalışmalarını ispat edebildiği ölçüde zamanaşımına uğramamış dönemlerin ücretini talep edebilir; süresi geçmiş alacaklar dava yoluyla tahsil kabiliyetini yitirir.

Fazla mesai alacaklarında zamanaşımı süresi, her bir döneme ait fazla çalışma ücretinin muaccel hale geldiği ödeme gününden itibaren işlemeye başlar ve her ay bağımsız değerlendirilir. Zamanaşımı genel borçlar hukuku kaideleri kapsamında dava açılması, icra takibi yapılması veya borcun ikrar edilmesi gibi işlemlerle durabilir veya kesilebilir; dava öncesi arabuluculuk süreci de sürelerin durması bakımından etki doğurur. Fazla mesai zamanaşımı mahkemece re'sen gözetilmeyip ancak işverenin süresinde usulüne uygun zamanaşımı def'i ileri sürmesi halinde dikkate alınır.

İspat Yükü, Deliller ve Dava Yolu

Fazla mesai ücretini talep eden işçi, fazla çalışmanın gerçekleştiğini ispatlamakla yükümlüdür. Bu doğrultuda işyeri puantaj cetvelleri, giriş-çıkış takip kayıtları, kart, parmak izi ve güvenlik kamerası dökümleri, ücret hesap pusulaları, şirket içi yazışmalar, vardiya ve nöbet çizelgeleri yazılı ispat araçları arasında yer alır. Kayıtların mevcut olmadığı ya da yetersiz kaldığı durumlarda aynı dönemde işyerinde çalışan iş arkadaşlarının tutarlı tanıklıklarına başvurulabilir. İmzalı bordrolar ödemeyi kanıtlayan temel evrak olmakla birlikte, bordroda fazla mesai satırının bulunması salt o aya ilişkin tahakkuku gösterir; fiili çalışma düzenini tek başına kesin biçimde çürütmez.

Fazla çalışma ücretinin ödenmemesi sebebiyle açılacak işçilik alacağı davalarında görevli mahkeme İş Mahkemesidir. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu'nun 3. maddesi uyarınca işçi alacaklarına dair dava açılmadan önce arabuluculuk yoluna başvurulmuş olması zorunlu dava şartıdır. Anlaşma sağlanamaması üzerine açılacak davalarda yetkili mahkeme, 7036 sayılı Kanun'un 6. maddesi gereğince davanın açıldığı tarihteki davalı gerçek veya tüzel kişinin yerleşim yeri mahkemesi ile işin veya işlemin yapıldığı yer mahkemesidir. Davalıların birden fazla olması durumunda bunlardan birinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkili olup bu kanuni yetki düzenine aykırı yetki sözleşmeleri geçersiz sayılır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy