Fazla Çalışma Ücreti ve Fazla Mesai Hesaplama Esasları

Fazla çalışma ücreti, işçinin haftalık kırk beş saati aşan çalışmaları karşılığında saatlik normal çalışma ücretinin yüzde elli fazlasıyla ödenen işçilik alacağıdır. 4857 sayılı İş Kanunu m. 63 uyarınca genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırk beş saattir ve aksi kararlaştırılmadıkça bu süre işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır. Ülkenin genel yararları, işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle işyerinde fazla çalışma yaptırılabilir. Yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi ise günde en çok yedi buçuk saat, haftada ise en çok otuz yedi buçuk saat olarak sınırlandırılmıştır.

Fazla Çalışma ile Fazla Süreli Çalışma Ayrımı

İş Kanunu m. 41 hükmü uyarınca kanuni şartlar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan mesailer fazla çalışma niteliğindedir. İş sözleşmesinde haftalık normal iş süresi kırk beş saatin altında belirlendiğinde, bu süreden başlayıp kırk beş saate kadar sürdürülen çalışmalar fazla sürelerle çalışma kabul edilir. Denkleştirme yönteminin uygulandığı işyerlerinde ise haftalık ortalama iş süresinin aşılmaması şartıyla kimi haftalarda kırk beş saatin üzerinde çalışma yapılsa dahi bu süreler fazla çalışma olarak nitelendirilmez.

4857 sayılı İş Kanunu m. 41/2 uyarınca her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma saat ücretinin yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir. Fazla sürelerle çalışmalarda ise her bir saat için ödenecek ücret normal çalışma saat ücretinin yüzde yirmi beş yükseltilmesiyle karşılanır. Kanunda öngörülen yüzde elli fazlasıyla ödeme kuralı nispi emredici nitelikte olup tarafların sözleşmeyle bunun altında bir oran belirlemeleri mümkün değildir; ancak sözleşmeyle daha yüksek bir oran tespiti yapılabilir. Fazla çalışma yaptığı saatler için normal çalışma ücreti önceden ödenmiş olan işçiye ise yalnızca kalan yüzde ellilik zamlı kısım ödenir.

Serbest Zaman Hakkı ve Kullanım Esasları

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir. Bu kapsamda işçi, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında ise bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak talep edebilir. Hak edilen serbest zamanın altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve işçinin ücretinde bir kesinti yapılmadan kullandırılması kanuni zorunluluktur.

Fazla Mesai Ücretinin Hesaplanması ve Dışlanan Süreler

Fazla mesai saat ücreti hesaplamalarında işçinin aylık brüt ücretinin iki yüz yirmi beş saate bölünmesi yoluyla normal bir saatlik çalışma karşılığı tespit edilebilmekte, bulunan bu tutarın bir buçuk katı alınarak bir saatlik fazla mesai ücretine ulaşılabilmektedir.

Çalışma süresi, işçinin fiilen çalıştığı işte geçirdiği zamanı ifade eder. 4857 sayılı İş Kanunu m. 66 uyarınca işçinin hazır beklediği veya işverence başka yerde görevlendirildiği süreler gibi haller çalışma süresinden sayılırken, m. 68 kapsamındaki ara dinlenmeleri çalışma süresinden kabul edilmez. Fazla çalışma süresi belirlenirken işçinin izinli veya raporlu bulunduğu günler ile yıllık izin ve genel tatil günleri hesaptan ayrılır; haftalık inceleme esas alınıp yediye bölündüğü için hafta tatili günleri hesaptan dışlanmaz.

Günlük Çalışma Sınırı ve Gece Döneminde Fazla Mesai

4857 sayılı İş Kanunu m. 41 uyarınca fazla çalışma kural olarak haftalık kırk beş saati aşan süreleri kapsamakla birlikte, günlük azami çalışma süresi olan on bir saatin aşıldığı hallerde haftalık kırk beş saatlik sınır dolmamış olsa dahi aşan kısmın fazla çalışma sayılarak zamlı ödenmesi gerektiği kabul edilmektedir.

Çalışma hayatında gece dönemi en geç 20.00'de başlayıp en erken 06.00'ya kadar süren ve en çok on bir saatlik zaman dilimidir. 4857 sayılı İş Kanunu m. 41/6 ve m. 69 uyarınca gece çalışmalarında kural olarak fazla çalışma yapılamaz ve gece mesaisi yedi buçuk saati aşamaz. Ancak turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ile petrol arama işlerinde işçinin yazılı onayı ile yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yapılabilmektedir. Postası değiştirilen işçinin en az kesintisiz on bir saat dinlendirilmesi zorunludur. Gece döneminde yedi buçuk saati aşan çalışmalarda haftalık sınır aranmaksızın zamlı ödeme uygulanması gerektiği değerlendirilirken, kanunen bazı gece çalışmaları için fazla ücret düzenlemesinin yönetmelikle belirlenebileceği öngörülmüştür.

Denkleştirme Esası ve Yıllık Fazla Çalışma Sınırı

İş sözleşmesinin tarafları uzlaşarak günlük çalışma süresinin on bir saati geçmemesi şartıyla haftalık normal çalışma süresini farklı günlere dağıtabilir. Bu yöntemde işçinin iki aylık zaman dilimindeki haftalık ortalama çalışması yasal haftalık süreyi aşamaz; söz konusu denkleştirme süresinin toplu iş sözleşmeleri aracılığıyla dört aya çıkarılması mümkündür. Turizm sektöründe ise denkleştirme süresi kural olarak dört ay olup toplu iş sözleşmeleriyle altı aya kadar uzatılabilmektedir.

Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması zorunlu olup toplam fazla çalışma süresi bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamaz. Aylık ortalama yirmi iki buçuk saate karşılık gelen bu yasal sınırın üzerinde çalıştırılmaya zorlanma, çalışan hakkının ihlali olarak görülmekte ve işçi bakımından sözleşmeyi feshetme ile tazminat talep etme hakkı doğurabilmektedir.

Dönemsel Ücret Tespiti ve İspat Usulü

Fazla çalışma ücretinin son ücrete göre hesaplanması doğru olmayıp ait olduğu dönemin ücretiyle hesaplanması gerekir. İşçinin geçmiş dönemlere ait ücretinin belirlenememesi durumunda bilinen asgari ücrete oranlama yapılarak tespit sağlanır. İşçinin çalıştığı süre içinde terfi ederek çeşitli unvanlar alması veya son dönemde toplu iş sözleşmesinden yararlanması hallerinde ise meslek kuruluşundan bilinmeyen dönemler için ücret araştırması yapılmalı ve dosyadaki delillerle birlikte değerlendirilmelidir.

Fazla çalışma ücreti alacağı yazılı delil veya tanıkla ispat edilebilir. Aynı veya farklı işyerinde çalışan tanıkların somut veya görgüye dayalı ifadeleri ispatta dikkate alınırken işyeri hakkında bilgisi ve görgüsü bulunmayan tanık anlatımları değerlendirmeye alınmaz.

Fazla Çalışma Yasağı Bulunan Haller ve Özel İstisnalar

Haftalık sürenin kırk beş saatin altında belirlendiği hallerde kırk beş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışma sayılırken; günde yedi buçuk saatten az çalışanlar ile kısmi süreli çalışanların fazla çalışma düzenlemeleri kapsamı dışında kaldığı yönünde görüşler de mevcuttur. On sekiz yaşını doldurmamış çalışanların fazla mesai yapması yasak olup taraflar anlaşsa dahi bu yasak aşılamaz ve tespiti halinde cezai müeyyide uygulanabilir. Hamile ve yeni doğum yapmış işçiler ise sağlıkları gereği sınırlı sürelerle çalıştırılmakta olup kendi rızaları bulunsa dahi bu sınırların üzerinde çalıştırılamazlar.

4857 sayılı İş Kanunu m. 41/6 gereğince sağlık nedenlerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işlerde fazla çalışma yapılamaz. Maden ocakları, tünel inşaatları ve kanalizasyon gibi riskli alanlarda mesai sürelerinin aşılması kesin sınırlarla engellenmiştir. İş Kanunu m. 42'de düzenlenen arıza ve zorlayıcı sebepler ile m. 43'te düzenlenen seferberlik hali istisnaları haricinde yer altı maden işlerinde fazla çalışma yaptırılması yasaktır. Bu zorunlu hallerde haftalık otuz yedi buçuk saati aşan her bir saat fazla çalışma karşılığında işçiye ödenecek ücret, normal çalışma saat ücretinin yüzde yüzden az olmamak üzere arttırılması suretiyle ödenir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy