Eşin Rızası Olmaksızın İpotek Tesisinin Sonuçları

Taşınmaz üzerinde ipotek kurulurken kural olarak eş rızası aranmasa da, taşınmazın aile konutu niteliğinde olması halinde malik olmayan eşin rızasının temini zorunludur. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 194/1 doğrultusunda eşlerden biri; diğer eşin açık onayı olmaksızın aile konutu niteliğindeki taşınmazı devredemez, bu konuta dair kira sözleşmesini sonlandıramaz ve taşınmazdaki hakları sınırlandıramaz.

Aile Konutu Korumasının Niteliği ve Tapu Şerhi

Aile konutu üzerindeki hakların sınırlandırılmasında eşin açık rızasına ilişkin yasal kural emredici niteliktedir. Kanunun getirdiği bu güvenceden önceden feragat edilemeyeceği gibi koruma eşlerin kendi aralarındaki anlaşmalarla da ortadan kaldırılamaz. Dolayısıyla tarafların kendi aralarındaki irade beyanları kanunun aradığı rıza şartını devre dışı bırakamaz.

Türk Medeni Kanunu m. 194/3 gereğince aile konutu olarak özgülenen taşınmazın maliki olmayan eş, tapu kütüğüne konutla ilgili gerekli şerhin verilmesini tapu müdürlüğünden talep edebilir. Tapu kütüğüne işlenen aile konutu şerhi kurucu nitelikte olmayıp açıklayıcı mahiyettedir. Taşınmazın tapu kaydında aile konutu şerhi bulunmasa dahi taşınmaz fiilen aile konutu niteliğini taşıyorsa, üzerinde ipotek kurulabilmesi malik olmayan eşin açık rızasına bağlı kalır.

Eşin Açık Rızasının Şartları ve Başkasının Borcu İçin İpotek

Türk Medeni Kanunu m. 194 kapsamında aranan eş rızası herhangi bir geçerlilik şekline tabi tutulmamıştır; bu sebeple rıza sözlü olarak da verilebilir. Bununla birlikte verilen rızanın açık olması şarttır. Yargılama sürecinde açık rızanın varlığını ispat etme yükü ise aile konutu üzerinde tasarrufta bulunan tarafa aittir.

Eşin gösterdiği açık rızanın belirli bir işleme yönelik verilmesi gerekir. Aile konutu üzerinde gelecekte yapılabilecek bütün işlemleri peşinen onaylayan genel nitelikteki rızalar hukuken geçerli sayılmaz. Diğer taraftan, ipotek tesis eden malik ile borçlu kişinin aynı olmadığı ve üçüncü bir kişinin borcu için aile konutu üzerinde ipotek kurulduğu hallerde kefalet ipoteği söz konusu olur; bu işlemde de diğer eşin rızasının alınması şarttır.

Rızanın Sağlanamadığı Hallerde Hâkimin Müdahalesi

Aile konutuna ilişkin tasarruf için aranan rızayı sağlayamayan veya haklı bir gerekçe olmaksızın kendisine rıza verilmeyen eş, Türk Medeni Kanunu m. 194/2 hükmü doğrultusunda mahkemeye başvurarak hâkimin müdahalesini talep edebilir.

Rızasız Kurulan İpoteğin Geçersizliği ve Mahkeme Değerlendirmesi

Aile konutu niteliğinde olan taşınmaz üzerinde eşin bilgi ve onayı dışında Türk Medeni Kanunu m. 194/1 hükmüne aykırı biçimde ipotek tesis edilmesi halinde ipoteğin kaldırılmasına karar verilebilmektedir. Taşınmaza ilişkin konut kredisinin teminatı niteliğindeki ipotek işlemlerinde de eşin açık rızası bulunmadığında işlem bağlayıcı sayılmamakta ve basiretli tacir gibi hareket etmesi gereken bankanın iyi niyet iddiası dinlenmemektedir.

Açık rızanın bulunmadığının kabul edildiği hallerde ipotek geçersiz sayılır. Bu geçersizlik sonucuna varılabilmesi için ipotek tesis edildiği tarihte taşınmazın aile konutu olarak kullanılıp kullanılmadığının ve diğer eşin açık rızasının mevcut olup olmadığının dosyada toplanan delillerle birlikte mahkemece incelenip değerlendirilmesi gerekir.

Görevli Mahkeme ve Dava Süresi

Aile konutu niteliğini taşıyan taşınmazlar üzerinde eşin rızası alınmaksızın ipotek kurulduğu iddialarına dayalı ipoteğin kaldırılması davalarında görevli mahkeme aile mahkemesidir. Malik olmayan eş davasını bu mahkemede açar.

Aile konutu üzerindeki ipoteğin kaldırılması istemiyle açılan davalarda herhangi bir zamanaşımı süresi bulunmamaktadır. Malik olmayan eş, taşınmaz üzerindeki ipotek hakkı devam ettiği müddetçe ipoteğin kaldırılmasına yönelik dava açma hakkını kullanabilir.

Taraf Teşkili ve Malik Eşin Vefatının Davaya Etkisi

Rızası alınmayan eş tarafından ikame edilen ipoteğin kaldırılması davasında taraf teşkilinin usule uygun kurulması zorunludur. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 2021/3262 Esas ve 2021/5448 Karar sayılı ilamına göre, lehine ipotek kurulan tarafın yanı sıra ipotek akdinin diğer tarafı olan malik eşin de davada davalı olarak yer alması gerekir; mahkemece malik eşin davaya dahil edilmesi için süre verilip taraf teşkili sağlanmadan ve delilleri değerlendirilmeden hüküm kurulamaz.

Rıza almaksızın ipotek kuran malik eşin vefat etmesi halinde taraf teşkilinin tamamlanması kamu düzeniyle ilgilidir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 2022/1233 Esas ve 2022/3511 Karar sayılı kararında vurgulandığı üzere, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 27 gereğince hukuki dinlenilme hakkının sağlanması için vefat eden eşin mirasçılarının davaya dahil edilmesi ve taraf teşkilinin bu şekilde ikmal edilmesi gerekir.

Malik eşin vefat etmesi rızasız ipoteğe dayalı davayı konusuz bırakmaz. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 2020/2264 Esas ve 2020/5803 Karar sayılı ilamı uyarınca, açık rıza alınmadan yapılan işlem geçersiz olduğundan malik eşin ölümü işleme hukukilik kazandırmaz. Sağ kalan eşin Türk Medeni Kanunu m. 240 ve m. 652 kapsamındaki mirasçılık hakları sürdüğünden hukuki yararı devam eder. Türk Medeni Kanunu m. 240/1 uyarınca sağ kalan eş, eski yaşantısını devam ettirebilmesi için ölen eşine ait olup birlikte yaşadıkları konut üzerinde katılma alacağına mahsup edilmek, yetmediği takdirde bedel eklenmek suretiyle intifa veya oturma hakkı tanınmasını isteyebilir; mal rejimi sözleşmesiyle kabul edilen diğer düzenlemeler saklıdır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy