Devlet memurluğu statüsünde bulunan engelli personelin hakları, Anayasa'nın 10. maddesinde düzenlenen pozitif ayrımcılık ve eşitlik ilkesi çerçevesinde güvenceye kavuşturulmuştur. İdare, engelli bireylerin fiili eşitliğini sağlamak üzere çalışma hayatında özel tedbirler almakla yükümlüdür. Bu kapsamda 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu ve ilgili yönetmelikler, engelli memurların kamudaki istihdamından çalışma koşullarına, yer değişikliği haklarından yargısal başvuru yollarına kadar geniş bir koruma rejimi tesis etmiştir.
Kamuda Engelli Personel İstihdamı ve Adaylık Süreci
Kamu kurum ve kuruluşları, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 53. maddesi gereğince toplam dolu kadro sayılarının yüzde üçü oranında engelli personel istihdam etmek zorundadır. Bu kota kuralı, kamusal istihdamda engelli bireylere ayrılan asgari kontenjanı güvenceye bağlamaktadır.
Engelli personelin kamu görevine girişi, genel Kamu Personel Seçme Sınavı'ndan ayrı olarak ÖSYM tarafından yürütülen Engelli Kamu Personeli Seçme Sınavı (EKPSS) vasıtasıyla sağlanır. Bu sınav, adayların eğitim düzeyleri ve engel grupları doğrultusunda farklılaştırılmış şartlarda gerçekleştirilir. Kamu görevine başlayan engelli memurların adaylık dönemi eğitimleri ve tabi tutuldukları sınavlar da kişilerin engel durumlarına uygun mekan ve şartlarda düzenlenmek mecburiyetindedir.
Engellilik Durumuna Dayalı Yer Değiştirme Hakları
657 sayılı Kanun'un 72. maddesi ve Devlet Memurlarının Yer Değiştirme Suretiyle Atanmalarına Dair Yönetmelik'in ek 3. maddesi uyarınca, sağlık kurulu raporu ile en az yüzde kırk engelli olduğu saptanan memurlar atama güvencelerinden yararlanır. Ayrıca ağır engelli raporu bulunan eşe sahip veya bakmakla yükümlü olduğu birinci derece kan hısmı ağır engelli olan memurlar da bu hak kapsamındadır. Ağır engellilik halinin tespiti için raporda yüzde elli ve üzeri oran ile günlük yaşam aktivitelerini başkasının desteği olmaksızın yürütememe koşulunun yer alması aranır.
Engellilik durumuna dayalı nakil taleplerinde genel yer değiştirme usulleri esnetilmiştir. Bu doğrultudaki talepler; bölge hizmeti rotasyon zorunluluğuna, hizmet puanı şartına, norm kadro kısıtlamalarına ve kurumların atama dönemlerine tabi tutulmaksızın yerine getirilir. İsteğe bağlı yer değiştirme taleplerine kıyasla engellilik kaynaklı başvurular öncelikli olarak işleme alınır. Söz konusu haktan kural olarak bir defaya mahsus olmak üzere yararlanılabilir.
Memurun şahsının yahut bakmakla yükümlü olduğu yakınının tedavi süreci söz konusu olduğunda, atamanın yapılacağı yerde gerekli sağlık imkanlarının bulunması kanuni bir zorunluluktur. Bunun yanı sıra atanacak kadronun, memurun engel profiliyle örtüşmesi ve görevin etkin biçimde ifasına mani teşkil etmemesi gerekmektedir. İdarenin bu yöndeki talepleri değerlendirirken başvuru yapılan yerde münhal yani boş bir kadronun bulunmaması halinde atama talebini reddetmesi hukuka uygun kabul edilebilmektedir. Buna karşın ilgili kurumun iç yönergesinde engellilik sebebiyle yer değiştirmelere ilişkin istisnasız atama ilkesi benimsenmişse, idarenin takdir hakkı ortadan kalkar ve talep edilen yere atama yapılması zorunlu hale gelir.
Resen Yer Değişikliği Yasağı ve Kadro Fazlası Güvencesi
Engellilik halinin devam etmesi koşuluyla idare, engelli memurun görev yerini kendi rızası dışında resen değiştiremez. Hizmet gerekleri veya norm kadro gerekçe gösterilerek memurun rızası hilafına başka bir yere nakli hukuka aykırıdır. Norm kadro fazlası durumuna düşen engelli öğretmenler bakımından da bu güvence geçerli olup, bu kişiler hizmet puanı esasına dayalı zorunlu resen atama prosedürünün dışında tutulmaktadır.
Çalışma Saatleri ve Nöbet Muafiyetleri
657 sayılı Kanun'un 101. maddesi açık bir koruma hükmü getirerek engelli memurlara kendi talepleri ve istekleri bulunmadığı müddetçe gece nöbeti ya da gece vardiyası görevi verilmesini yasaklamıştır. Personel yetersizliği veya kurumun hizmet gereksinimi gibi idari gerekçeler bu yasağın aşılmasına dayanak yapılamaz; muafiyet yalnızca memurun kendi açık rızasıyla esnetilebilir.
Aynı Kanun'un 100. maddesi çerçevesinde, engelli personelin günlük mesai başlangıç ve bitiş saatleri ile öğle dinlenme süreleri esnek biçimde tayin edilebilir. Engel türü, iklim koşulları ve ulaşım şartları göz önüne alınarak bu belirleme merkez teşkilatlarında üst yönetici, taşra teşkilatlarında ise mülki amirler tarafından yapılır.
Hukuka Aykırı İdari İşlemlere Karşı Yargı Yolu
Engelli memurun nakil, çalışma saatleri veya özlük haklarına dair idarece tesis edilen hukuka aykırı işlemlere karşı idare mahkemelerinde iptal davası açılması mümkündür. İptal davasının, idari işlemin tebliğini izleyen günden itibaren 60 gün içinde açılması gerekir. Engelli memurun mevzuata aykırı işlemler nedeniyle maddi veya manevi bir zarara uğraması durumunda ise zararın giderilmesi talebiyle tam yargı davası yoluna başvurulabilir. Tam yargı davasında genel süreler, zarara yol açan durumun öğrenilmesinden itibaren 1 yıl ve her halükarda fiilin gerçekleşmesinden itibaren 5 yıldır.
Engelli memurlara kendi istekleri dışında gece nöbeti yazılabilir mi?
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 101. maddesi gereğince engelli memurlara kendi istekleri dışında gece nöbeti veya gece vardiyası görevi verilemez. Bu yasak, memurun açık talebi bulunmadıkça idare tarafından tek taraflı olarak aşılamaz.
Engellilik mazeretine dayalı yer değiştirme hakkı kaç defa kullanılabilir?
Devlet Memurlarının Yer Değiştirme Suretiyle Atanmalarına Dair Yönetmelik'in ek 3. maddesi uyarınca engellilik durumuna bağlı yer değiştirme hakkından kural olarak bir defaya mahsus olmak üzere yararlanılabilmektedir.
Kamu kurumlarında engelli personel istihdam zorunluluğu oranı nedir?
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 53. maddesine göre kamu kurum ve kuruluşları, toplam dolu memur kadro sayılarının yüzde üçü oranında engelli personel istihdam etmekle yükümlüdür.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy