Elkoyma, ceza muhakemesinde delil niteliği taşıyan veya ileride müsadereye konu edilebilecek eşya ya da malvarlığı değerlerinin zilyedinin rızası aranmaksızın geçici olarak devlet denetimi altına alınmasını sağlayan bir koruma tedbiridir. Kural olarak hâkim kararı doğrultusunda uygulanan bu işlem; ceza muhakemesinin sağlıklı yürütülmesini, delillerin karartılmasının önlenmesini ve suç yoluyla sağlanan malvarlığı değerlerinin güvence altına alınmasını hedefler.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 127Kaynağı aç
kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet
savcısının, Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hallerde ise kolluk amirinin
yazılı emri ile kolluk görevlileri, elkoyma işlemini gerçekleştirebilir.
(2) Kolluk görevlisinin açık kimliği, elkoyma işlemine ilişkin tutanağa
geçirilir.
(3) (Değişik: 25/5/2005 – 5353/16 md.) Hâkim kararı olmaksızın
yapılan elkoyma işlemi, yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur.
Hâkim, kararını elkoymadan itibaren kırksekiz saat içinde açıklar; aksi hâlde
elkoyma kendiliğinden kalkar.
(4) Zilyedliğinde bulunan eşya veya diğer malvarlığı değerlerine
elkonulan kimse, hâkimden her zaman bu konuda bir karar verilmesini
isteyebilir.
(5) Elkoyma işlemi, suçtan zarar gören mağdura gecikmeksizin bildirilir.
(6) (Değişik: 25/7/2018-7145/15 md.) Askerî mahallerde yapılacak
elkoyma işlemi, Cumhuriyet savcısının nezaretinde askerî makamların katılımıyla
adlî kolluk görevlileri tarafından yerine getirilir. Gecikmesinde sakınca
bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle de askerî makamların
katılımıyla adlî kolluk görevlileri tarafından elkoyma işlemi yapılabilir.
Taşınmazlara, hak ve alacaklara elkoyma
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 54Kaynağı aç
kasıtlı bir suçun işlenmesinde kullanılan veya suçun işlenmesine tahsis edilen
ya da suçtan meydana gelen eşyanın müsaderesine hükmolunur. Suçun işlenmesinde
kullanılmak üzere hazırlanan eşya, kamu güvenliği, kamu sağlığı veya genel
ahlak açısından tehlikeli olması durumunda müsadere edilir. (Ek cümle: 24/11/2016-6763/11 md.) Eşyanın üzerinde
iyiniyetli üçüncü kişiler lehine tesis edilmiş sınırlı ayni hakkın bulunması
hâlinde müsadere kararı, bu hak saklı kalmak şartıyla verilir.
(2) Birinci fıkra kapsamına giren
eşyanın, ortadan kaldırılması, elden çıkarılması, tüketilmesi veya müsaderesinin
başka bir surette imkansız kılınması halinde; bu eşyanın değeri kadar para
tutarının müsaderesine karar verilir.
(3) Suçta kullanılan eşyanın müsadere edilmesinin işlenen suça nazaran
daha ağır sonuçlar doğuracağı ve bu nedenle hakkaniyete aykırı olacağı
anlaşıldığında, müsaderesine hükmedilmeyebilir.
(4) Üretimi, bulundurulması, kullanılması, taşınması, alım ve satımı suç
oluşturan eşya, müsadere edilir.
(5) Bir şeyin sadece bazı
kısımlarının müsaderesi gerektiğinde, tümüne zarar verilmeksizin bu kısmı
ayırmak olanaklı ise, sadece bu kısmın müsaderesine karar verilir.
(6) Birden fazla kişinin paydaş olduğu eşya ile ilgili olarak, sadece
suça iştirak eden kişinin payının müsaderesine hükmolunur.
Kazanç müsaderesi
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 55Kaynağı aç
oluşturan ya da suçun işlenmesi için sağlanan maddi menfaatler ile bunların
değerlendirilmesi veya dönüştürülmesi sonucu ortaya çıkan ekonomik kazançların
müsaderesine karar verilir. Bu fıkra hükmüne göre müsadere kararı verilebilmesi
için maddi menfaatin suçun mağduruna iade edilememesi gerekir.
(2) Müsadere konusu eşya veya maddi menfaatlere elkonulamadığı veya
bunların merciine teslim edilmediği hallerde, bunların karşılığını oluşturan
değerlerin müsaderesine hükmedilir.
(3) (Ek: 26/6/2009 – 5918/2 md.) Bu madde kapsamına giren eşyanın
müsadere edilebilmesi için, eşyayı sonradan iktisap eden kişinin 22/11/2001
tarihli ve 4721 sayılı Türk Medenî Kanununun iyiniyetin korunmasına ilişkin
hükümlerinden yararlanamıyor olması gerekir.
Çocuklara özgü güvenlik tedbirleri
Elkoyma İşleminde Yetkili Merciler ve Karar Usulü
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 127/1 uyarınca elkoyma işlemi kural olarak hâkim kararı üzerine gerçekleştirilir. Ancak gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle, Cumhuriyet savcısına ulaşılamayan hallerde ise kolluk amirinin yazılı emri üzerine kolluk görevlileri tarafından yerine getirilebilir. Kanun'un 127/2 maddesi gereğince, işlemi icra eden kolluk görevlisinin açık kimliğinin elkoyma tutanağına kaydedilmesi zorunludur.
Hâkim Onayı, Süre Sınırları ve İtiraz İmkanı
Hâkim kararı bulunmaksızın savcı veya kolluk amirinin yazılı emriyle tatbik edilen elkoyma işlemi, 5271 sayılı Kanun m. 127/3 gereğince yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim, elkoyma anından itibaren kırk sekiz saat içinde kararını açıklamak mecburiyetindedir; aksi hâlde elkoyma kendiliğinden kalkar. Kanuni denetimden geçirilmeyen veya süresinde onaylanmayan elkoyma işlemleri hukuka aykırı hale gelir ve bu usulle toplanan deliller mahkûmiyet hükmüne esas alınamaz.
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 127/4 uyarınca, zilyedliğinde bulunan eşya veya diğer malvarlığı değerlerine elkonulan kimse, hâkimden her zaman bu konuda bir karar verilmesini isteyebilir.
Askerî Mahallerde Elkoyma İşleminin Yürütülmesi
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 127/6 düzenlemesine göre askerî mahallerde yapılacak elkoyma işlemi, kural olarak Cumhuriyet savcısının nezaretinde ve askerî makamların katılımıyla adlî kolluk personeli tarafından icra edilir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde ise Cumhuriyet savcısının yazılı emri doğrultusunda, askerî makamların katılımı temin edilerek adlî kolluk görevlileri tarafından işlem yürütülebilir.
Muhafaza Altına Alınan Değerlerin Tespiti
5271 sayılı Kanun m. 123/3 uyarınca muhafaza altına alınan veya elkonulan eşya ya da malvarlığı değerlerinin kıymeti tespit edilir. Bu tespit işlemi, tedbirin konusunu oluşturan değerlerin muhakeme sürecinde tam olarak belirlenmesini ve hak kayıplarının önüne geçilmesini temin eder.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 123Kaynağı aç
kazanç müsaderesinin konusunu oluşturan malvarlığı değerleri, muhafaza altına
alınır.
(2) Yanında bulunduran kişinin rızasıyla teslim etmediği bu tür eşyaya
elkonulabilir.
(3) (Ek:27/12/2020-7262/19 md.) Muhafaza altına alınan veya
elkonulan eşya ya da malvarlığı değerlerinin kıymeti tespit edilir.
İstenen eşyayı vermeyenler hakkında yapılacak işlem
Taşınmazlara, Hak ve Alacaklara Elkoyma ve Kayyım Yönetimi
5271 sayılı Kanun m. 128 uyarınca, isnat edilen suçun işlendiği ve malvarlığı değerlerinin bu fiilden kazanıldığı hususunda somut verilere dayalı kuvvetli şüphenin mevcudiyeti aranır. Bu koşulun gerçekleşmesi halinde şüpheli ya da sanığa ait taşınmazlar, nakil vasıtaları, banka hesapları, hak ve alacaklar, kıymetli evrak, ortaklık payları ile kiralık kasalar elkoyma tedbirine konu edilebilir. Söz konusu malvarlığı değerlerine elkoyma yetkisi yalnızca kanunda sınırlı olarak sayılan katalog suçlarla sınırlı tutulmuş olup sadece hâkim kararıyla tatbik edilebilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 128Kaynağı aç
işlendiğine ve bu suçlardan elde edildiğine dair somut delillere dayanan
kuvvetli şüphe sebebi bulunan hallerde, şüpheli veya sanığa ait;
a) Taşınmazlara,
b) Kara, deniz veya hava ulaşım araçlarına,
c) Banka veya diğer malî kurumlardaki her türlü hesaba,
d) Gerçek veya tüzel kişiler nezdindeki her türlü hak ve alacaklara,
e) Kıymetli evraka,
f) Ortağı bulunduğu şirketteki ortaklık paylarına,
g) Kiralık kasa mevcutlarına,
h) Diğer malvarlığı değerlerine,
Elkonulabilir. Somut olarak belirlenen Bu
taşınmaz, hak, alacak ve diğer malvarlığı değerlerinin şüpheli veya sanıktan
başka bir kişinin zilyetliğinde bulunması halinde dahi, elkoyma işlemi
yapılabilir. (Ek cümle: 21/2/2014 – 6526/10 md.) Bu madde kapsamında
elkoyma kararı alınabilmesi için ilgisine göre Bankacılık Düzenleme ve
Denetleme Kurumu, Sermaye Piyasası Kurulu, Mali Suçları Araştırma Kurulu,
Hazine Müsteşarlığı ve Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları
Kurumundan, suçtan elde edilen değere ilişkin rapor alınır. Bu rapor en geç üç
ay içinde hazırlanır. Özel sebepler zorunlu kıldığında bu süre talep üzerine
iki ay daha uzatılabilir.[27]
(2) Birinci fıkra hükmü;[28]
a) Türk Ceza Kanununda tanımlanan;
1. Soykırım ve insanlığa karşı suçlar (madde 76, 77, 78),
2. Göçmen kaçakçılığı ve insan ticareti (madde 79, 80) ile organ veya
doku ticareti (madde 91),
3. Hırsızlık (madde 141, 142),
4. Yağma (madde 148, 149),
5. Güveni kötüye kullanma (madde 155),
6. Dolandırıcılık (madde 157, 158),
7. Hileli iflas (madde 161),
8. Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (madde 188),
9. Parada sahtecilik (madde 197),
10. (Mülga: 21/2/2014 – 6526/10
md.; Yeniden düzenleme: 24/11/2016-6763/25 md.) Suç işlemek amacıyla örgüt kurma (madde 220, fıkra üç),
11. İhaleye fesat karıştırma (madde 235),
12. Edimin ifasına fesat karıştırma (madde 236),
13. (Ek: 24/11/2016-6763/25 md.) Tefecilik
(madde 241),
14. Zimmet (madde 247),
15. İrtikap (madde 250)
16. Rüşvet (madde 252),
17. Devletin Güvenliğine Karşı Suçlar (madde 302, 303, 304, 305, 306,
307, 308),
18. (Değişik: 2/12/2014-6572/41 md.) Anayasal Düzene ve Bu Düzenin
İşleyişine Karşı Suçlar (madde 309, 311, 312, 313, 314, 315, 316),
19. Devlet Sırlarına Karşı Suçlar ve Casusluk (madde 328, 329, 330, 331,
333, 334, 335, 336, 337) suçları.
b) Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer Aletler Hakkında Kanunda
tanımlanan silah kaçakçılığı (madde 12) suçları,
c) Bankalar Kanununun 22 nci maddesinin (3) ve (4) numaralı fıkralarında
tanımlanan zimmet suçu,
d) Kaçakçılıkla Mücadele Kanununda tanımlanan ve hapis cezasını
gerektiren suçlar,
e) Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununun 68 ve 74 üncü
maddelerinde tanımlanan suçlar,
Hakkında uygulanır.
(3) Taşınmaza elkonulması kararı, tapu kütüğüne şerh verilmek suretiyle
icra edilir.
(4) Kara, deniz ve hava ulaşım araçları hakkında verilen elkoyma kararı,
bu araçların kayıtlı bulunduğu sicile şerh verilmek suretiyle icra olunur.
(5) Banka veya diğer malî kurumlardaki her türlü hesaba elkonulması
kararı, teknik iletişim araçlarıyla ilgili banka veya malî kuruma derhâl
bildirilerek icra olunur. Söz konusu karar, ilgili banka veya malî kuruma
ayrıca tebliğ edilir. Elkoyma kararı alındıktan sonra, hesaplar üzerinde
yapılan bu kararı etkisiz kılmaya yönelik işlemler geçersizdir.
(6) Şirketteki ortaklık paylarına elkoyma kararı, ilgili şirket
yönetimine ve şirketin kayıtlı bulunduğu ticaret sicili müdürlüğüne teknik
iletişim araçlarıyla derhâl bildirilerek icra olunur. Söz konusu karar, ilgili
şirkete ve ticaret sicili müdürlüğüne ayrıca tebliğ edilir.
(7) Hak ve alacaklara elkoyma kararı, ilgili gerçek veya tüzel kişiye
teknik iletişim araçlarıyla derhâl bildirilerek icra olunur. Söz konusu karar,
ilgili gerçek veya tüzel kişiye ayrıca tebliğ edilir.
(8) Bu madde hükmüne göre alınan elkoyma kararının gereklerine aykırı
hareket edilmesi halinde, Türk Ceza Kanununun "Muhafaza görevini kötüye
kullanma" başlıklı 289 uncu maddesi hükümleri uygulanır.
(9) (Değişik: 24/11/2016-6763/25 md.) Bu
madde hükümlerine göre elkoymaya ve onuncu fıkra uyarınca kayyım atanmasına
ancak hâkim karar verebilir.
(10) (Ek: 15/8/2016-KHK-674/13 md.; Aynen kabul: 10/11/2016-6758/13
md.) Bu madde uyarınca elkonulan taşınmaz, hak ve alacakların idaresi
gerektiğinde bu malvarlığı değerlerinin yönetimi amacıyla kayyım atanabilir. Bu
durumda 133 üncü madde hükümleri kıyasen uygulanır.
Bilişim suçlarının işlenmesi suretiyle elde edilen
menfaatin bulunduğu hesabın askıya alınması ve elkoyma
Kanun'un 128/1 maddesi uyarınca bu kapsamda karar verilebilmesi için ilgisine göre Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Sermaye Piyasası Kurulu, Mali Suçları Araştırma Kurulu, Hazine Müsteşarlığı veya Kamu Gözetimi Kurumundan suçtan elde edilen değere dair rapor alınması şarttır. Rapor en geç üç ay içinde hazırlanır; özel sebeplerin zorunlu kıldığı durumlarda bu süreye iki ay daha eklenebilir. Elkonulan taşınmaz, hak ve alacakların idaresi gerektiği takdirde Kanun'un 128/10 maddesi uyarınca hâkim tarafından bu değerlerin yönetimi amacıyla kayyım atanabilir.
Bilişim Sistemlerinde Elkoyma Usulü
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 134 uyarınca bilgisayar, bilgisayar programları ve bilişim kütüklerinde şifrenin çözülememesi, gizlenmiş kayıtlara erişilememesi veya teknik işlemlerin uzun sürecek olması halinde kopyalama ve çözümleme yapılabilmesi için bu araç ve gereçlere elkonulabilir. Elkoyma işlemi sırasında sistemdeki verilerin bütünüyle yedeklemesi yapılarak bu yedekten çıkarılan bir kopya tutanak karşılığında şüpheliye veya müdafiine teslim edilir. Şifrelerin çözülmesi ve gerekli inceleme kopyalarının çıkarılmasının ardından elkonulan cihazlar gecikmeksizin iade edilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 134Kaynağı aç
somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı ve başka surette
delil elde etme imkânının bulunmaması halinde, hâkim veya gecikmesinde sakınca
bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı tarafından şüphelinin kullandığı bilgisayar
ve bilgisayar programları ile bilgisayar kütüklerinde arama yapılmasına,
bilgisayar kayıtlarından kopya çıkarılmasına, bu kayıtların çözülerek metin
hâline getirilmesine karar verilir. (Ek üç cümle: 25/7/2018-7145/16 md.) Cumhuriyet
savcısı tarafından verilen kararlar yirmi dört saat içinde hâkim onayına
sunulur. Hâkim kararını en geç yirmi dört saat içinde verir. Sürenin dolması
veya hâkim tarafından aksine karar verilmesi hâlinde çıkarılan kopyalar ve
çözümü yapılan metinler derhâl imha edilir.
(2) Bilgisayar, bilgisayar
programları ve bilgisayar kütüklerine şifrenin çözülememesinden dolayı girilememesi veya gizlenmiş bilgilere
ulaşılamaması ya da işlemin uzun sürecek olması halinde çözümün yapılabilmesi
ve gerekli kopyaların alınabilmesi için, bu araç ve gereçlere elkonulabilir.
Şifrenin çözümünün yapılması ve gerekli kopyaların alınması halinde, elkonulan
cihazlar gecikme olmaksızın iade edilir.
(3) Bilgisayar veya bilgisayar kütüklerine elkoyma işlemi sırasında,
sistemdeki bütün verilerin yedeklemesi yapılır.
(4) Üçüncü fıkraya göre alınan yedekten bir kopya çıkarılarak şüpheliye
veya vekiline verilir ve bu husus tutanağa geçirilerek imza altına alınır.
(5) Bilgisayar veya bilgisayar kütüklerine elkoymaksızın da, sistemdeki
verilerin tamamının veya bir kısmının kopyası alınabilir. Kopyası alınan
veriler kâğıda yazdırılarak, bu husus tutanağa kaydedilir ve ilgililer
tarafından imza altına alınır.
BEŞİNCİ BÖLÜM
Telekomünikasyon Yoluyla Yapılan İletişimin Denetlenmesi
İletişimin tespiti, dinlenmesi ve kayda alınması[33][34][35][36][37]
Elkoyma Tedbiri ile Müsadere Yaptırımının Ayrımı
Elkoyma geçici bir muhakeme koruma tedbiri niteliğindeyken, müsadere eşyanın ya da kazancın mülkiyetini kalıcı olarak devlete geçiren kesin bir ceza hukuku yaptırımıdır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 54 gereğince iyiniyetli üçüncü kişilere ait olmamak kaydıyla, kasıtlı bir suçun işlenmesinde kullanılan, suça tahsis edilen veya suçtan meydana gelen eşya ile üretimi, bulundurulması ya da ticareti suç teşkil eden nesneler müsadere edilir.
5237 sayılı Kanun m. 55/1 hükmüne göre suçun işlenmesiyle elde edilen veya suçun konusunu oluşturan ya da suçun işlenmesi için sağlanan maddi menfaatler ile bunların dönüştürülmesi neticesinde ortaya çıkan ekonomik kazançlar müsadereye tabi tutulur. Kazanç müsaderesine hükmedilebilmesi için ilgili menfaatin suçun mağduruna iade edilememesi yasal zorunluluktur.
Hâkim kararı olmadan yapılan elkoyma işlemi ne zaman kendiliğinden kalkar?
Hâkim kararı olmaksızın yapılan elkoyma yirmi dört saat içinde görevli hâkime sunulmaz veya hâkim elkoymadan itibaren kırk sekiz saat içinde kararını açıklamazsa elkoyma kendiliğinden kalkar.
Eşyasına elkonulan kişi hâkimden her zaman karar isteyebilir mi?
Evet, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 127/4 gereğince zilyedliğinde bulunan eşya veya diğer malvarlığı değerlerine elkonulan kimse, hâkimden her zaman bu hususta bir karar verilmesini talep edebilir.
Taşınmaz ve banka hesaplarına elkoyma öncesinde kurum raporu zorunlu mudur?
Evet, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Sermaye Piyasası Kurulu veya Mali Suçları Araştırma Kurulu gibi yetkili kurumlardan suçtan elde edilen değere dair en geç üç ay içinde rapor alınması zorunludur.
Bilgisayara elkonulurken sistem verilerinin kopyası şüpheliye verilir mi?
Evet, 5271 sayılı Kanun m. 134/4 uyarınca sistem verilerinin yedeklemesi yapılır ve bu yedekten çıkarılan bir kopya tutanak karşılığında şüpheliye veya vekiline teslim edilir.
Suçtan elde edilen menfaat mağdura iade edilebiliyorsa müsadere uygulanır mı?
Hayır, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 55/1 hükmüne göre kazanç müsaderesi kararı verilebilmesi için suçtan elde edilen menfaatin mağdura iade edilememesi gerekmektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy