Ticaret Hukuku

Elektronik Çek ve Dijital Senet Uygulamalarının Hukuki Boyutu

by Avukat Erdal Ersoy
Elektronik Çek ve Dijital Senet Uygulamalarının Hukuki Boyutu

Elektronik çek, fiziki kâğıt çekin dijital ortamdaki karşılığı olarak güvenli elektronik imza ile oluşturulan ve bankacılık altyapıları ile dijital platformlar aracılığıyla tedavül kabiliyeti kazanan bir kıymetli evrak modelidir. Türk ticaret mevzuatında elektronik çek ve dijital senetler doğrudan müstakil bir kanuni çerçeveye kavuşturulmamıştır; bununla birlikte 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu güvenli elektronik imzayı elle atılan ıslak imza ile eşdeğer tutarak yazılı şekil şartının dijital ortamda karşılanmasına yasal zemin sağlamıştır.

Türk Ticaret Kanununda Kambiyo Senetleri ve Şekil Koşulları

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu poliçeye ilişkin zorunlu unsurları m. 671, bono şekil şartlarını m. 776 ve çeke dair yasal unsurları ise m. 780 vd. hükümlerinde düzenlemektedir. İlgili Kanunun 780 inci maddesinin birinci fıkrasına göre çek metninde çek kelimesinin bulunması, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havaleyi içermesi, muhatabın ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası ile bankaca tahsis edilen seri numarası ve karekod zorunlu unsurlar arasında sayılmaktadır.

6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 780Kaynağı aç
MADDE 780- (1) Çek; a) Senet metninde “çek” kelimesini ve eğer senet Türkçe’den başka bir dille yazılmış ise o dilde “çek” karşılığı olarak kullanılan kelimeyi, b) Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havaleyi, c) Ödeyecek kişinin, “muhatabın” ticaret unvanını, d) Ödeme yerini, e) Düzenlenme tarihini ve yerini, f) Düzenleyenin imzasını, g) (Ek: 15/7/2016-6728/70 md.) Banka tarafından verilen seri numarasını, h) (Ek: 15/7/2016-6728/70 md.) Karekodu, içerir. (2) (Ek fıkra : 15/7/2016-6728/70 md.) Çek alacaklıları, ellerinde bulunan çek ile çek hesabı sahibine ve bu çeki düzenleyenlere ilişkin verilere karekod aracılığıyla erişim sağlayabilir. Karekod ile; a) Çek hesabı sahibinin adı, soyadı veya ticaret unvanı, b) Çek hesabı sahibinin tacir olması hâlinde, ticaret siciline tescil edilen yetkililerinin adı, soyadı veya ticaret unvanı, c) Çek hesabı sahibinin, çek hesabı bulunan toplam banka sayısı, d) Çek hesabı sahibine ait bankalara ibraz edilmemiş çek adedi ve tutarı, e) Düzenlenerek bankalara teslim edilen çeklerin adedi ve tutarı, f) Son beş yıl içerisinde ibrazında ödenen çeklerin adedi ve tutarı, g) İbraz edilen ilk çekin ibraz tarihi, h) İbraz edilen son çekin ibraz tarihi, ı) İbrazında ödenen son çekin ibraz tarihi, i) Son beş yılda “karşılıksızdır” işlemi gören ve halen ödenmemiş çeklerin adedi ve tutarları, j) Son beş yılda “karşılıksızdır” işlemi gören ve sonradan ödenen çeklerin adedi ve tutarı, k) Son beş yılda “karşılıksızdır” işlemi gören son çekin ibraz tarihi, l) Çek hesabı sahibi hakkında çek hesabı açma yasağı bulunup bulunmadığı, varsa yasaklama kararının tarihi, m) Her bir çek yaprağı ile ilgili olarak tedbir kaydı olup olmadığı, n) Çek hesabı sahibi tacirse, iflasına karar verilip verilmediği, iflasına karar verilmişse kararın tarihi, çek hesabı sahibi ya da cirantanın rızası aranmaksızın üçüncü kişilerin erişimine sunulur. (3) (Ek fıkra : 15/7/2016-6728/70 md.) İkinci fıkrada belirtilen verilere ulaşılmasını sağlayacak karekod okutma ve bilgi paylaşım sistemi 5411 sayılı Kanunun ek 1 inci madde hükmü uyarınca kurulan Türkiye Bankalar Birliği Risk Merkezi tarafından oluşturulur. Risk Merkezi sistemdeki verileri, 5411 sayılı Kanunun ek 1 inci maddesinin on birinci fıkrası uyarınca bilgi alışverişini gerçekleştirdiği şirket ile paylaşmaya yetkilidir. Bu yetki kullanıldığı takdirde sistem bilgilerin paylaşıldığı şirket nezdinde kurulabilir. (4) (Ek fıkra : 15/7/2016-6728/70 md.) Çekte yer alacak MERSİS numarası ile karekodun tanım ve içerikleri ile bu maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar Gümrük ve Ticaret Bakanlığı ile Hazine Müsteşarlığının müştereken çıkaracağı tebliğle belirlenir. II – Unsurların bulunmaması
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 671Kaynağı aç
MADDE 671- (1) Poliçe; a) Senet metninde “poliçe” kelimesini, senet Türkçe’den başka bir dille yazılmışsa, o dilde poliçe karşılığı olarak kullanılan kelimeyi, b) Belirli bir bedelin ödenmesi hususunda kayıtsız ve şartsız havaleyi, c) Ödeyecek olan kişinin, “muhatabın” adını, d) Vadeyi, e) Ödeme yerini, f) Kime veya kimin emrine ödenecek ise onun adını, g) Düzenlenme tarihini ve yerini, h) Düzenleyenin imzasını, içerir. 2. Unsurların bulunmaması
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 776Kaynağı aç
MADDE 776- (1) Bono veya emre yazılı senet; a) Senet metninde “bono” veya “emre yazılı senet” kelimesini ve senet Türkçe’den başka bir dille yazılmışsa, o dilde bono veya emre yazılı senet karşılığı olarak kullanılan kelimeyi, b) Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödemek vaadini, c) Vadeyi, d) Ödeme yerini, e) Kime veya kimin emrine ödenecek ise onun adını, f) Düzenlenme tarihini ve yerini, g) Düzenleyenin imzasını, içerir. B) Unsurların bulunmaması

Karekodlu çek sistemiyle birlikte çek alacaklıları, ellerinde bulunan çek ile çek hesabı sahibine ve bu çeki düzenleyenlere ilişkin verilere karekod aracılığıyla erişim sağlayabilmektedir. 6102 sayılı Kanun m. 780/2 uyarınca, karekod ile çek hesabı sahibinin adı, soyadı veya ticaret unvanı, yetkilileri, toplam banka sayısı ile ibraz edilmemiş çek adedi ve tutarı gibi finansal ve sicil verileri ilgililerin rızası aranmaksızın üçüncü kişilerin erişimine sunulmaktadır. Karekod okutma ve bilgi paylaşım sistemi 5411 sayılı Bankacılık Kanununun ek 1 inci maddesi kapsamında Türkiye Bankalar Birliği Risk Merkezi tarafından oluşturulmakta veya yetkilendirilen şirket nezdinde teşekkül ettirilebilmektedir; karekod ve MERSİS numarasına ilişkin usul ve esaslar ise Bakanlık ve Hazine koordinasyonunda çıkarılan tebliğle belirlenmektedir.

Hukuk Muhakemeleri Kanununda Elektronik Belge Kavramı

Uyuşmazlıkların çözümünde delil niteliği taşıyan unsurların kapsamı usul kuralları ile tayin edilmektedir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 199/1 uyarınca; çekişmeli vakıaların ispatına elverişli bulunan basılı veya yazılı metinler, senetler, plan, kroki, fotoğraf, ses ya da görüntü kayıtları ile birlikte elektronik ortamda muhafaza edilen tüm veriler ve bilgi taşıyıcıları hukuken belge niteliği taşımaktadır. Böylece elektronik verilerin ispat vasıtası olarak yargılama mercileri nezdinde belge vasfıyla ileri sürülmesi mümkündür.

6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 199Kaynağı aç
MADDE 199- (1) Uyuşmazlık konusu vakıaları ispata elverişli yazılı veya basılı metin, senet, çizim, plan, kroki, fotoğraf, film, görüntü veya ses kaydı gibi veriler ile elektronik ortamdaki veriler ve bunlara benzer bilgi taşıyıcıları bu Kanuna göre belgedir. Senetle ispat zorunluluğu

Finansal Altyapı, Kurumsal Denemeler ve Denetim

Kıymetli evrakın dijitalleşmesinde sermaye piyasaları öncü bir rol üstlenmiştir. Merkezi Kayıt Kuruluşu bünyesinde kurulan kaydi sistem ile sermaye piyasası araçlarının fiziki basımına son verilmiş, hisse senetleri ile tahviller elektronik kayıtlara aktarılmıştır. Benzer bir dönüşümün ticari ödeme araçlarına taşınması amacıyla Bankalararası Kart Merkezi tarafından elektronik çek uygulamasına yönelik altyapı denemeleri gerçekleştirilmiştir.

Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, bankacılık kanalları üzerinden elektronik çek tanzim edilmesini öngören pilot uygulamalara onay vermiştir. Bununla birlikte elektronik ortamdaki kıymetli evrak ve fon hareketleri suç gelirlerinin aklanması ile mücadele kapsamındadır; Mali Suçları Araştırma Kurulu düzenlemeleri gereğince elektronik transferler AML/CFT denetimine tabi kılınmakta ve şüpheli işlem bildirimleri üzerinden izlenmektedir.

İcra ve İflas Hukukunda Senedin Aslını İbraz Zorunluluğu

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 167/1 gereğince, alacağı çek, poliçe veya emre muharrer senede dayanan alacaklılar, alacakları rehinle güvence altına alınmış bulunsa dahi kambiyo senetlerine mahsus haciz veya iflas yolu ile takibe başvurabilmektedir. Ancak anılan maddenin ikinci fıkrası uyarınca alacaklı, takip talebine kambiyo senedinin fiziki aslını ve borçlu sayısı kadar onaylı örneğini eklemekle yükümlüdür.

2004 sayılı İCRA VE İFLAS KANUNU m. 167Kaynağı aç
Madde 167 – (Değişik: 18/2/1965-538/80 md.) Alacağı çek, poliçe veya emre muharrer senete müstenit olan alacaklı, alacak rehinle temin edilmiş olsa bile, bu bölümdeki hususi usullere göre haciz yolu ile veya borçlu iflasa tabi şahıslardan ise iflas yolu ile takipte bulunabilir. Alacaklı, takip talebinde 58 inci maddedeki hususlardan başka iflasa tabi borçlusu aleyhine haciz ve iflas yollarından hangisini istediğini bildirmeğe ve takip talebine kambiyo senedinin aslını ve borçlu adedi kadar tasdikli örneğini eklemeğe mecburdur. A) Haciz yolu ile takip: Ödeme emri:

Elektronik çek ve dijital senetlerin Türk Ticaret Kanununda açıkça yapılandırılmamış olması; senet metninin güvenli elektronik devri, ciro zincirinin sıhhati ve İcra ve İflas Kanununun aradığı senedin aslının fiziken icra müdürlüğüne ibraz edilmesi şartı karşısında hukuki belirsizlikler doğurmaktadır. Bu durum, kambiyo senetlerine mahsus takip yolunun dijital evrak üzerinden ne şekilde tatbik edileceği hususunda tereddütlere yol açmaktadır.

Karşılaştırmalı Hukuktaki Düzenlemeler

Amerika Birleşik Devletleri hukukunda Uniform Commercial Code kapsamında elektronik ticari belgelerin yasal geçerliliği tanınmış; 2004 yılında yürürlüğe giren Check 21 Act düzenlemesiyle de kâğıt çeklerin dijital suretlerinin bankacılık işlemlerinde resmi olarak kullanılması mümkün kılınmıştır.

Avrupa Birliği mevzuatında 2014 tarihli eIDAS Tüzüğü elektronik imzalar, mühürler ve belgelerin Birlik çapında hukuki geçerlilik kazanmasını sağlarken; 2023 tarihli MiCA Regülasyonu kripto varlıkları finansal denetim kurallarına bağlamıştır. Birleşik Krallık hukukunda ise 2000 tarihli Electronic Communications Act ile elektronik ortamda düzenlenen belgelerin hukuken bağlayıcı olduğu tescil edilmiştir.

Elektronik çek Türk Ticaret Kanununda açıkça düzenlenmiş midir?

Elektronik çek ve dijital senetler Türk Ticaret Kanununda doğrudan özel bir rejimle düzenlenmemiştir; ancak 5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu güvenli elektronik imzayı yazılı şekle eşdeğer kabul etmektedir.

Karekodlu çek sistemi üzerinden hangi bilgilere erişilebilir?

6102 sayılı Kanun m. 780/2 uyarınca çek alacaklıları, karekod vasıtasıyla çek hesabı sahibine ve düzenleyenlere ait finansal ve sicil verilerine ilgililerin rızası aranmaksızın ulaşabilmektedir.

Dijital veriler mahkemede belge olarak kabul edilir mi?

Evet, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 199/1 uyarınca çekişmeli vakıaları ispata yarayan elektronik ortamdaki veriler ve bilgi taşıyıcıları hukuken belge sayılmaktadır.

Elektronik senetlerle kambiyo takibi yapılmasında hangi engel bulunmaktadır?

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 167/2 gereği takip talebine senedin aslının eklenmesi zorunlu olduğundan, dijital senetlerin ibrazı ve elektronik ciro usulü konusunda yasal düzenleme eksikliğinden kaynaklanan belirsizlikler mevcuttur.

İlgili makaleler

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

Bu hukuk dalının sayfasına gidin
Avukat Erdal Ersoyİletişim ve randevu