Sektör İncelemesinin Amacı ve Kapsamı
Rekabet Kurumu'nun e-pazaryeri platformlarına ilişkin sektör incelemesi, geleneksel rekabet hukuku araçlarıyla müdahalenin güç olduğu rekabetçi endişeleri merkeze alır. İncelemenin dayandığı ön rapor, bu endişeleri üç ana başlık altında ele almaktadır. Temel gerekçe, platform ekonomisine özgü yapısal özelliklerin yerleşik teşebbüslere pazar gücü sağlaması ve geleneksel araçların platformların işleyişine uygun düşmemesidir.
E-pazaryerleri arasındaki rekabetin bu platformlardan beklenen faydaların sağlanabilmesi açısından kritik olduğu vurgulanır. Ne var ki pazardaki ağ etkileri, geçit bekçisi konumuna yükselmiş yerleşik teşebbüslerin rakiplerini rekabet karşıtı davranışlarla pazar dışına itebilmesine zemin hazırlamaktadır.
Platformlar Arası Rekabeti Hedef Alabilecek Uygulamalar
Ön rapor, pazarda yaygın biçimde uygulanan en çok kayrılan müşteri koşulu ile münhasırlık koşullarını ve veri taşınabilirliğinin önünde yaratılan engelleri, platformlar arası rekabeti hedef alabilecek temel uygulamalar arasında saymaktadır. Geçit bekçisi konumundaki bir platformun en çok kayrılan müşteri koşulu getirmesi, komisyon oranlarına dayalı rekabeti kısıtlayarak zamanla fiyat katılığına yol açabilecek niteliktedir; bu durum hem pazara girişi hem de pazardaki büyümeyi olumsuz etkileyebilmektedir.
Ön rapor, geçit bekçilerinin kullanacağı geniş kapsamlı en çok kayrılan müşteri koşulunu haklı kılacak ölçüde bir etkinlik kazanımının söz konusu olmadığını da saptamaktadır. Bu bulgunun geniş koşul tanımına özgü olduğunu, her en çok kayrılan müşteri koşulu uygulamasına genellenmemesi gerektiğini belirtmek gerekir.
Satıcı ve Tüketici Verilerinin Taşınabilirliği
Önemli bir pazar gücü kaynağı oluşturan satıcı ve tüketici verilerinin başka platformlara taşınmasının önünde teknik ya da davranışsal engel yaratılmaması gerektiğinin altı ön raporda çizilmektedir. Bu değerlendirme özellikle geçit bekçisi niteliğindeki pazaryerlerine yöneliktir ve tüketici ile satıcıların çoklu erişim imkânlarını koruma amacı taşır.
Satıcılar Karşısında Pazarlık Gücü ve Ticaret Koşullarının Tek Taraflı Belirlenmesi
E-pazaryeri platformlarının satıcılar karşısındaki asimetrik pazarlık gücü, ticari koşulların platformlarca tek taraflı olarak belirlendiği bir ortam doğurmaktadır. Ön rapor, bu yapısal sorunun giderilmesinde objektiflik, şeffaflık, açıklık ve öngörülebilirlik ilkelerine dayanan bir ticaret ortamının tesis edilmesini önemli bulmaktadır.
Bilgi asimetrisinin azaltılması amacıyla listeleme, sıralama ve ilişkili hizmet kullanımına ilişkin koşulların objektif ölçütlerle belirlenmesi ve bu bilgilerin açık, anlaşılır, şeffaf ve kolaylıkla erişilebilir biçimde satıcılarla paylaşılması önerilmektedir. Bu, öneri niteliğinde bir değerlendirmedir; yürürlükteki bir paylaşım yükümlülüğü olarak yorumlanamaz.
Kendini Kayırma Endişesi
E-pazaryerleri hem platform işleticisi hem de kendi platformlarında satıcı olarak yer aldığından, platformu kullanan bağımsız satıcılarla aynı anda rakip konumuna düşmektedir. Bu çift rol, özellikle geçit bekçisi pazaryerleri bakımından kendini kayırma endişelerini gündeme taşımaktadır.
Ön rapor, kendini kayırma davranışlarına örnek olarak listeleme ve sıralamalarda kendi ürününe öncelik sağlamayı, satıcı verilerini kullanarak kendi satıcısı olunan ürünlerde haksız avantaj elde etmeyi ve ilişkili hizmetlerden yararlanan satıcılara diğer satıcılara oranla haksız avantaj tanımayı saymaktadır. Bu sayılanlar örneklerdir; her sıralama tercihinin ya da ilişkili hizmet kullanımının kendiliğinden kendini kayırma oluşturduğu sonucu bu tespitlerden çıkmaz.
Tüketici Boyutu: Ücretsiz Hizmet Yanılgısı ve Veri Sömürüsü
Tüketiciler açısından ön raporun öne çıkardığı temel endişe, ücretsiz hizmet yanılgısıdır. Tüketiciler gerçekte ücretsiz olmayan bu hizmetleri verileriyle karşılamaktadır; ancak parasal ödemelere kıyasla veri ödemesinde benzer bir fiyat duyarlılığı göstermemektedir. Bu duyarsızlık, platformların aşırı veri toplamasına ve gizlilik ihlali gibi sömürücü uygulamalara zemin hazırlayabilmektedir.
Ön rapor, tüketicilerin hangi verilerinin toplandığı, nasıl kullanıldığı ve nasıl sunulduğu konusundaki bilgi asimetrisinin zarar ve manipülasyon riskini artırdığını tespit etmektedir. Bu risklerin azaltılması için e-pazaryerlerinin listeleme, sıralama ve ürün yorumları gibi alanlarda objektif ölçütlere dayalı, açık, şeffaf, kolaylıkla erişilebilir ve tercihlere göre düzenlenebilir politikalar benimsemesinin faydalı olacağı değerlendirilmektedir.
Ön Raporun Politika Önerileri
Ön rapor, tespit edilen sorunlara çözüm olarak üç politika önerisi sunmaktadır: rekabet hukuku ikincil mevzuatının güçlendirilmesi, platform davranış kodu düzenlemesi ve geçit bekçisi yasal düzenlemesi. Bu öneriler; yürürlükteki mevzuat hükmü değil, ileriye dönük politika çerçevesi niteliğindedir.
İkincil mevzuatın güçlendirilmesi kapsamında, başta en çok kayrılan müşteri koşulları olmak üzere mevcut düzenlemelerde daha net hükümlere yer verilmesi ve platformların aşırı veri toplaması ile sömürücü uygulamalar bakımından yeni ikincil düzenlemeler yapılması gerektiği belirtilmektedir. Platform davranış kodu önerisi ise asimetrik güç dengesinin yarattığı adaletsizliği gidermek amacıyla ikili ilişkilerde rehber niteliğinde, objektiflik, şeffaflık, açıklık ve öngörülebilirlik ilkelerine dayanan bir kılavuz çıkarılmasını hedeflemektedir.
Geçit Bekçisi Düzenlemesi ve Devralma Bildirimi Önerisi
Önerilen geçit bekçisi yasal düzenlemesi, geçit bekçisi niteliğindeki teşebbüslerin tespitini ve bunların kaçınmakla yükümlü olduğu davranışların belirlenmesini amaçlamaktadır. Öneriler arasında bu teşebbüslerin satıcılara en çok kayrılan müşteri koşulu getirmesinin yasaklanması, satıcıların faaliyetlerinden elde edilen kamuya açık olmayan verinin bu satıcıların ürünleriyle rekabet eden kendi ürünlerinde kullanılmaması ve kendi platformlarındaki sıralamalarda kendi veya grubuna ait firmaların ürünlerine avantaj sağlanmaması gibi çözümler yer almaktadır.
Ön raporun dikkat çekici önerilerinden biri, geçit bekçisi niteliğindeki teşebbüslerin gerçekleştirdiği tüm devralmaların 2010/4 sayılı Rekabet Kurulundan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ'deki bildirim eşiklerinden bağımsız olarak Rekabet Kurulu'na bildirilmesidir. Bu, ileriye dönük bir politika önerisi olup yürürlükteki bildirim zorunluluğu olarak yorumlanamaz.
Tebliğ Değişikliği: Teknoloji Teşebbüsleri için Ciro Eşiklerinin Farklılaştırılması
4 Mart 2022 tarih ve 31768 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 2022/2 sayılı Tebliğ ile 2010/4 sayılı Tebliğ'de değişikliğe gidilmiş; teknoloji teşebbüsleri tanımı getirilmiş ve dijital platformlar da dahil olmak üzere belirli pazarlarda faaliyet gösteren teşebbüsler için uygulanacak ciro eşikleri farklılaştırılmıştır. Değişiklik, Türkiye'de faaliyet gösteren, araştırma-geliştirme faaliyeti olan ya da Türkiye'deki kullanıcılara hizmet sunan dijital platformların devralınmasında ciro eşiklerinin düşürülmesini ve bu tür işlemlerin daha yoğun biçimde izlenmesini hedeflemektedir.
En çok kayrılan müşteri koşulu neden rekabetçi endişe yaratır?
Geçit bekçisi konumundaki bir platformun bu koşulu getirmesi, platformlar arasındaki komisyon rekabetini kısıtlayabilir ve zamanla fiyat katılığına yol açabilecek niteliktedir. Ön rapor, bu koşulun geniş kapsamlı uygulanmasını haklı kılacak ölçüde bir etkinlik kazanımının bulunmadığını saptamıştır. Bu durum pazara yeni girişleri ve mevcut rakiplerin büyümesini engelleyebilmektedir.
Kendini kayırma uygulaması ne anlama gelir?
Bir pazaryerinin aynı anda hem platform işleticisi hem de o platformda satıcı olması, kendi ürünlerine sıralama ve listeleme avantajı tanıması, satıcılardan elde ettiği kamuya açık olmayan verileri kendi rekabetçi ürünleri için kullanması ve ilişkili hizmetlerinden yararlanan satıcılara diğerlerine oranla haksız bir konum sağlaması gibi durumları kapsar. Ön rapor bu davranışları endişe kaynağı olarak tanımlamış; ancak her sıralama tercihinin kendiliğinden kendini kayırma oluşturduğunu söylememektedir.
Veri taşınabilirliğinin engellenmesi neden sorun oluşturur?
Tüketici ve satıcı verileri önemli bir pazar gücü kaynağı oluşturmaktadır. Bu verilerin başka platformlara taşınmasının önüne teknik ya da davranışsal engellerle geçilmesi, kullanıcıların farklı platformlara geçişini güçleştirir. Ön rapor, geçit bekçisi pazaryerlerinin çoklu erişim imkânını korumak amacıyla bu tür engeller yaratmaması gerektiğini değerlendirmektedir.
Tebliğ değişikliği ön raporun devralma bildirimi önerisiyle aynı mı?
Ön rapor, geçit bekçisi teşebbüslerin tüm devralmalarının mevcut ciro eşiklerinden bağımsız olarak bildirilmesini önermektedir. 2022/2 sayılı Tebliğ değişikliği ise teknoloji teşebbüsleri için ciro eşiklerini farklılaştırarak düşürmüş ve bu nitelikteki işlemlerin daha yoğun izlenmesini hedeflemiştir. İki düzenlemenin kapsamının tam olarak örtüşüp örtüşmediği mevcut bilgilerle kesin biçimde saptanamamaktadır.
Platform davranış kodu önerisi neyi amaçlıyor?
E-pazaryerlerinin satıcılar karşısındaki asimetrik pazarlık gücü, ticari koşulların tek taraflı belirlenmesine yol açabilmektedir. Öneri, bu ilişkide referans teşkil etmek üzere objektiflik, şeffaflık, açıklık ve öngörülebilirlik ilkelerine dayanan bir kılavuzun yayımlanmasını hedeflemektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy