Dronla Ticari Taşımacılığın Hukuki Dayanakları
Dronlarla kargo taşımacılığı, görsel görüş hattı ötesi (BVLOS) operasyonlar, otonom uçuşlar, İHA koridorları, uzaktan tanımlama ve dijital hava trafik yönetimi esasları İnsansız Hava Aracı Sistemleri Talimatı (SHT-İHA) ile düzenlenmektedir. Söz konusu düzenlemenin dayanak mevzuatı arasında 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, 5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu ve 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu yer almaktadır. Ayrıca SHT-İHA m. 5 hükmünde, düzenleme oluşturulurken Avrupa Birliği'nin 2019/947 sayılı İnsansız Hava Aracı Sistemleri (UAS) Operasyon Tüzüğü, 2019/945 sayılı teknik ürün düzenlemesi ve Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü'nün ICAO Doc 10019 dokümanının referans alındığı belirtilmektedir.
Pilot Yetki Seviyeleri ve İşletici Yükümlülükleri
SHT-İHA pilot yetkilerini P0, P1 ve P2 olmak üzere üç seviyeye ayırmaktadır. P0 amatör uçuşları, P1 görsel görüş hattındaki ticari operasyonları kapsarken, P2 en yüksek operasyonel seviyeyi oluşturmaktadır. BVLOS operasyonları, otonom uçuşlar ile kargo ve taşıma faaliyetleri P2 kapsamındadır. Kalabalık veya insan üstü uçuşlar ile yolcu ve tehlikeli madde taşımacılığı gibi yüksek riskli faaliyetler de P2 seviyesinde yer almaktadır. P2 kapsamındaki faaliyetlerin yürütülmesi için yalnızca P2 lisanslı pilot bulundurmak yeterli olmayıp operasyonların çok hafif hava aracı işleticisi veya genel havacılık işleticisi bünyesinde yürütülmesi ve KDM-ERP sistemi üzerinden ilgili işletme ve ruhsat gerekliliklerinin yerine getirilmesi zorunludur.
BVLOS Uçuşlar, Otonom Operasyonlar ve İHA Koridorları
BVLOS operasyonları P2 kapsamında düzenlenmiş olup Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM), ilgili kurumlarla koordinasyon sağlayarak uzun mesafeli, BVLOS ve otonom operasyonlar için yapılandırılmış hava sahası koridorları tesis edebilmektedir. SHT-İHA uyarınca otonom operasyonlar P2 lisansı ile SHGM'den alınacak operasyonel yetkilendirme çerçevesinde yürütülür. İşleticinin operasyon el kitabında uçuş görevinin profili, acil durum senaryoları ve gerektiğinde insan müdahalesinin devreye alınma usulü gösterilmelidir. Yapay zekâ destekli otonom sistemlere dair ayrıntılı usul ve esaslar yürürlüğe girinceye kadar söz konusu operasyonlar kontrollü izin, P2 lisansı, coğrafi çevreleme (geofence) ve tescil şartları altında gerçekleştirilebilir; uzun mesafeli BVLOS otonom operasyonlar ise İHA koridorları üzerinden yürütülür.
Dijital Hava Trafik Yönetimi, Remote ID ve Yazılım Sertifikasyonu
İnsansız Hava Aracı Takip ve Trafik Yönetim Sistemi (İHATTYS), sisteme kayıtlı araçların anlık hareketlerini izleyen, uçuş izin süreçlerini sevk eden, kısıtlanmış sahaları duyuran, dronlar arasındaki olası rota çakışmalarını tespit eden ve koridor işleyişini organize eden merkezi dijital altyapıdır. P2 yetkisindeki kullanıcılar, her operasyondan önce belirlenen güzergâhı, koordinatları, irtifayı, operasyonun başlama ve öngörülen bitiş saatlerini bu platforma bildirmekle yükümlüdür. Kayıt kapsamındaki İHA'larda uzaktan tanımlama donanımının (Remote ID) bulunması mecburidir. Ayrıca İHA yazılımlarının İHATTYS ile entegre biçimde işlemesi, yazılım sertifikasyonuna sahip bulunması ve sistem üzerinden iletilebilecek rota değişikliği, uçuş zarfının daraltılması veya uçuşu sonlandırma komutlarını yerine getirebilmesi gerekir.
Özel Hayatın Gizliliği ve Kişisel Verilerin Korunması
Dron teslimatlarında kamera veya sensör vasıtasıyla bireylerin görüntülerinin kaydedilmesi, 6698 sayılı Kanun uyarınca kişisel veri işleme faaliyeti niteliğindedir. SHT-İHA, hava sahasında mahremiyet odaklı bölgesel uçuş yasakları ve sınırlamaları getirilebilmesine imkân tanımaktadır. Bu süreçte özel yaşamın korunmaması, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 134. maddesi gereğince cezai sorumluluk doğurur. TCK m. 134/1 uyarınca özel hayatın gizliliğini ihlal eden faile bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası verilirken, eylemin ses veya görüntü kaydıyla işlenmesi yaptırımı bir kat artırmaktadır. Kanunun 134/2 maddesinde ise özel yaşama dair ses ya da görüntü kayıtlarını hukuka aykırı biçimde yayan veya basın ve yayın araçlarıyla kamuya ulaştıran kişilerin iki yıldan beş yıla kadar hapis cezasıyla karşılaşacağı hükme bağlanmıştır.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 134Kaynağı aç
Sorumluluk Hukuku ve Mali Sorumluluk Sigortası
İnsansız Hava Aracı Sistemleri Talimatı uyarınca pilot, uçuşun emniyetle sevk edilmesinden ve yerdeki üçüncü kişilerin güvenliğinden doğrudan mesuldür. P2 operasyonlarını yöneten işletici ise uçuşların talimat kurallarına, onaylı el kitabına ve yürürlükteki mevzuata uygun biçimde emniyetle yürütülmesini sağlamakla yükümlüdür. Operasyonlar sırasında meydana gelen zararlar bakımından 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 49 çerçevesinde haksız fiil sorumluluğu uygulanır. Anılan düzenleme, kusurlu ve hukuka aykırı eylemiyle başkasına zarar vereni bu zararı gidermekle yükümlü kıldığı gibi, fiili doğrudan yasaklayan hukuk kuralı olmasa dahi ahlaka aykırı bir fiille kasten verilen zararların da tazmin edilmesini emreder. Buna ilaveten, Sivil Hava Araçları Üçüncü Şahıs Mali Sorumluluk Sigortası Hakkında Yönetmelik kapsamında, İHA işletenlerin üçüncü şahıslara verebileceği muhtemel zararlar için mali sorumluluk sigortası teminatı sağlaması şarttır.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 49Kaynağı aç
Hava Yük Senedi ve Taşıma Sözleşmesi Kuralları
2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu hava yoluyla yük taşıma sözleşmelerine ilişkin düzenlemeler içermekte olup m. 110 hava yük senedini kurala bağlamaktadır. Yük taşıma sözleşmesinde taşıyıcı, kanunda belirtilen kayıtları içeren bir hava yük senedi düzenleyerek yükletene vermekle yükümlüdür. Taşıyıcının yükü hava yük senedi düzenlemeden veya zorunlu kayıtları içermeyen bir senetle kabul etmiş olması taşıma sözleşmesinin varlığını veya geçerliliğini etkilemez; ancak taşıyıcı kanunun sorumluluğu kaldıran veya sınırlayan hükümlerinden yararlanamaz. Birden çok parça yük taşınması durumunda yükletenin talep etmesi halinde taşıyıcı her bir parça için ayrı hava yük senedi düzenlemek zorundadır. Kanun uyarınca hava yük senedi üç nüsha düzenlenir: Taşıyıcı için düzenlenen birinci nüsha yükleten tarafından imzalanır; gönderilen için düzenlenen ikinci nüsha taşıyıcı ve yükleten tarafından imzalanır; üçüncü nüsha ise taşıyıcı tarafından imzalanarak yük teslim alındıktan sonra yükletene verilir.
2920 sayılı TÜRK SİVİL HAVACILIK KANUNU m. 110Kaynağı aç
Dronla kargo taşımacılığı için hangi lisans ve işletme şartı aranır?
Dronla kargo taşımacılığı en üst operasyonel seviye olan P2 kapsamındadır. Faaliyetin yürütülebilmesi için yalnızca P2 lisanslı pilot bulundurmak yeterli olmayıp operasyonların çok hafif hava aracı işleticisi veya genel havacılık işleticisi bünyesinde yürütülmesi ve KDM-ERP sistemi üzerinden işletme ve ruhsat gerekliliklerinin yerine getirilmesi zorunludur.
Dron teslimatlarında uçuş bildirimleri hangi sisteme yapılır?
Uçuş bildirimleri İnsansız Hava Aracı Takip ve Trafik Yönetim Sistemi (İHATTYS) üzerinden yapılır. P2 kullanıcıları her operasyon öncesinde planlanan güzergâh, koordinatlar, irtifa, başlangıç zamanı ve tahmini bitiş zamanı bilgilerini bu merkezi dijital platforma bildirmekle yükümlüdür.
Dronla kargo teslimatında hava yük senedi düzenlenmezse ne olur?
Hava yük senedi düzenlenmeden veya kanundaki zorunlu kayıtlar yer almadan yükün kabul edilmesi taşıma sözleşmesinin geçerliliğini etkilemez. Ancak 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu m. 110/2 uyarınca taşıyıcı, kanunun sorumluluğu kaldıran veya sınırlayan hükümlerinden yararlanamaz.
Dron kazalarında üçüncü kişilerin uğradığı zararlardan kim sorumludur?
SHT-İHA uyarınca pilot dronun emniyetli sevk ve idaresinden, işletici ise operasyonların mevzuata ve el kitabına uygun icrasından sorumludur. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 49 kapsamında kusurlu ve hukuka aykırı fiille verilen zararlar tazmin edilirken, işleticilerin Sivil Hava Araçları Üçüncü Şahıs Mali Sorumluluk Sigortası Hakkında Yönetmelik gereğince mali sorumluluk sigortası yaptırması gerekmektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy