Dövizle Sözleşme Yapma Yasağının Kapsamı
Türkiye'de yerleşik kamu ve özel hukuk kişilerinin, mevzuatta öngörülen istisnalar saklı kalmak üzere, kendi aralarındaki menkul ve gayrimenkul alım satım, taşıt ve finansal kiralama dahil her türlü kiralama, leasing, iş, hizmet ve eser sözleşmelerinde sözleşme bedelini ve diğer ödeme yükümlülüklerini döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak kararlaştırmaları yasaklanmıştır. Düzenlemenin yürürlüğe girdiği tarihten önce akdedilmiş ve halen yürürlükte bulunan sözleşmelerdeki döviz cinsinden bedeller ile diğer ödeme yükümlülüklerinin de Bakanlıkça belirlenen haller haricinde Türk parası olarak yeniden belirlenmesi zorunlu tutulmuştur.
Gayrimenkul Alım Satım ve Kiralama Sözleşmeleri
Konusu yurt içinde bulunan gayrimenkullere yönelik konut ve çatılı iş yeri dahil her türlü gayrimenkul kiralama ve gayrimenkul alım satım sözleşmelerinde, sözleşme bedelinin ve ek mali yükümlülüklerin döviz cinsinden ya da dövize endeksli biçimde kararlaştırılması kural olarak yasaktır. Buna karşılık, Türkiye Cumhuriyeti Devleti ile vatandaşlık bağı bulunmayan Türkiye'de yerleşik kişilerin yahut yurt dışında yerleşik kişilerin Türkiye'deki şube, temsilcilik, ofis, irtibat bürosu ile doğrudan ya da dolaylı olarak yüzde elli ve üzerinde pay sahipliğine veya ortak kontrole sahip bulunduğu şirketlerin alıcı ya da kiracı olduğu gayrimenkul satış ve kiralama sözleşmeleri yasak kapsamı dışında bırakılmıştır. Bunun yanı sıra, gümrüksüz satış mağazalarının kiralanması ile Kültür ve Turizm Bakanlığından belgeli konaklama tesislerinin işletilmesi maksadıyla yapılan gayrimenkul kiralama sözleşmelerinde de dövizle belirleme serbest bırakılmıştır.
Menkul Satış, Kiralama ve Finansal Kiralama İşlemleri
Menkul satış ve menkul kiralama sözleşmelerinde tarafların sözleşme bedelini ve sözleşmeden doğan diğer ödeme yükümlülüklerini döviz cinsinden veya dövize endeksli olarak serbestçe kararlaştırmaları mümkündür. Ancak taşıt kiralama sözleşmeleri bu serbestinin haricinde bırakılarak yasak kapsamına dahil edilmiştir. Taşıt kiralama sözleşmelerinden sadece 13 Eylül 2018 tarihinden önce imzalanmış olanlar ile yolcu taşıma maksadıyla akdedilen ticari taşıt satış sözleşmelerinde bedel döviz üzerinden kararlaştırılabilir. Finansal kiralama sözleşmelerinde ise mevzuatında tanımlanan gemilere ilişkin finansal kiralama sözleşmeleri, Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar'ın 17 ve 17/A maddeleri kapsamındaki finansal kiralamalar ile 13 Eylül 2018 tarihinden önce imzalanmış menkul ve gayrimenkul finansal kiralama işlemleri istisna tutulmuştur.
İş ve Hizmet Sözleşmelerinde Uygulanan Kurallar
Danışmanlık, aracılık ve taşımacılık dahil olmak üzere hizmet sözleşmelerinde bedelin döviz cinsinden veya dövize endeksli belirlenmesi kural olarak yasaklanmıştır. Bununla birlikte yabancı kişilerin taraf olduğu, döviz kazandırıcı faaliyetler kapsamındaki, yurt dışında ifa edilecek veya sınır ötesi yürütülen hizmet sözleşmeleri yasaktan muaftır. İş sözleşmelerinde ise yurt dışında ifa edilecek sözleşmeler, gemi adamlarının taraf olduğu sözleşmeler ile Türkiye'de yerleşik olsa dahi Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığı bulunmayan kişilerin taraf olduğu iş sözleşmelerinde bedeller döviz cinsinden belirlenebilir. Ayrıca, yurt dışında yerleşik kişilerin Türkiye'de bulunan şube, temsilcilik, ofis veya irtibat büroları ile doğrudan ya da dolaylı olarak yüzde elli ve üzeri pay sahipliğine veya kontrolüne sahip olduğu şirketlerin ve serbest bölgelerdeki şirketlerin işveren veya hizmet alan taraf olduğu iş ve hizmet sözleşmeleri istisna kapsamındadır.
Eser, Bilişim, Kamu ve Havacılık İstisnaları
Eser sözleşmelerinde genel kural döviz yasağı yönünde olmakla birlikte, döviz cinsinden maliyet içeren eser sözleşmelerinde bedelin ve ödeme yükümlülüklerinin dövizle belirlenmesine müsaade edilmiştir. Bilişim teknolojileri alanında ise yurt dışında üretilen yazılımlara ilişkin satış sözleşmeleri ile yurt dışında geliştirilen donanım ve yazılımlara ait lisans ve hizmet sözleşmelerinde ödeme yükümlülükleri döviz cinsinden tayin edilebilir.
Kamu kurum ve kuruluşları ile Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı şirketlerinin taraf olduğu gayrimenkul alım satım ve kiralama dışındaki sözleşmeler istisna tutulmuştur. Ayrıca Türkiye'de yerleşik ticari havayolu işletmeleri, hava taşıma araçlarına ve motor aksamlarına bakım hizmeti veren kuruluşlar, yetkili yer hizmetleri kuruluşları ile bu kuruluşların sermayelerinde en az yüzde elli ortaklığa sahip bulunduğu şirketlerin yapacakları sözleşmelerde de bedelin döviz olarak belirlenmesi serbest kılınmıştır.
Dövize Endeksli İşlemler, Kıymetli Evrak ve Güvence Bedelleri
Fiyatı uluslararası piyasalarda döviz üzerinden belirlenen kıymetli madenlere, emtiaya veya dolaylı olarak dövize endekslenen sözleşmeler mevzuat çerçevesinde dövize endeksli sözleşme kabul edilir; taşımacılık faaliyetlerine ilişkin hizmet sözleşmelerinde ise akaryakıt fiyatlarına endeksleme yapılması mümkündür. Döviz cinsinden belirlenmesi yasak olan sözleşmeler kapsamında düzenlenecek yeni kıymetli evrak bedelleri döviz cinsinden oluşturulamaz; 13 Eylül 2018 tarihinden önce düzenlenerek tedavüle girmiş kıymetli evraklar ise bu sınırlamanın dışındadır. Bunun yanında, döviz yasağı kapsamına giren sözleşmelerde dahi tahsili gerçekleşmiş veya gecikmiş alacaklar ile gayrimenkul kiralarında verilen depozitolar istisna kabul edilmiştir.
Türk Parasına Dönüş Usulü ve Kira Bedelinin Tespiti
İstisna kapsamına girmeyen sözleşmelerdeki döviz cinsinden bedellerin Türk parasına çevrilmesi amacıyla taraflara düzenlemenin yayımlandığı tarihten itibaren 30 günlük süre verilmiştir. Tarafların Türk lirasına dönüş kurunda mutabakata varamaması halinde bedeller, 02.01.2018 tarihindeki gösterge niteliğindeki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası efektif satış kuru (USD için 3,7776; EUR için 4,5525) kullanılarak hesaplanır ve bu tarihten bedellerin yeniden belirlendiği tarihe kadar Türkiye İstatistik Kurumunun her ay açıkladığı tüketici fiyat endeksi aylık değişim oranları esas alınarak artırılır. 12 Eylül 2018 tarihinden önce akdedilen konut ve çatılı iş yeri kiralarında bu yöntemle belirlenen kira tutarı iki yıllık süre için uygulanır. Söz konusu iki yıllık sürede hesaplanan bedel üzerinde taraflar mutabakata varamazsa, kira bedeli belirleme tarihinden belirlemenin yapıldığı kira yılının sonuna kadar tüketici fiyat endeksi aylık değişim oranları esas alınarak artırılmak suretiyle tespit edilir.
Sözleşmelerin Uyarlanmasında Damga Vergisi Düzenlemesi
Sözleşmenin süre uzatımı, taraf değişikliği veya yeni iş ilavesi gibi diğer hükümlerine dokunulmaksızın münhasıran bedelin Türk parasına uyarlanması amacıyla kâğıt düzenlenmesi, yeni bedelin düzenleme tarihindeki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası cari döviz satış kuru karşılığını aşmaması ve ilk sözleşmeye açıkça atıf yapılması koşullarının birlikte gerçekleşmesi durumunda ayrıca damga vergisi aranmaz. Eğer uyarlama kâğıdında tespit edilen bedel cari döviz satış kuruna göre bulunacak tutardan daha yüksek olursa ve ilk sözleşmenin damga vergisi azami tutardan ödenmemişse, sadece artan tutar üzerinden damga vergisi tahsil edilir.
Yasağa Aykırılık Halinde İdari Yaptırımlar
1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun'un 3. maddesinin 1. fıkrası uyarınca, Cumhurbaşkanınca yürürlüğe konulan genel ve düzenleyici işlemlerdeki yükümlülüklere aykırı hareket eden kişilere üç bin Türk lirasından yirmi beş bin Türk lirasına kadar idari para cezası verilir. Bu kabahatlerin bir tüzel kişinin yararına işlenmesi durumunda, aynı Kanun'un 3. maddesinin 6. fıkrası uyarınca ilgili tüzel kişiye de aynı miktarda idari para cezası tatbik edilir.
1567 sayılı TÜRK PARASININ KIYMETİNİ KORUMA HAKKINDA KANUN m. 3Kaynağı aç
Kabahatin konusunu yabancı paranın oluşturması halinde idari para cezasının hesaplanmasında, fiilin işlendiği tarihteki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası döviz satış kuru dikkate alınır. Hükmolunan idari para cezasına, kabahat tarihi ile tahsil tarihi arasındaki süre için 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre tespit edilen gecikme zammı oranında gecikme faizi uygulanır ve hesaplamada ay kesirleri dikkate alınmaz. 1567 sayılı Kanun'un 3. maddesinde belirtilen kabahatlerin, yaptırım kararının kesinleştiği tarihi izleyen beş yıl içinde tekerrür etmesi durumunda cezalar iki kat olarak uygulanır. Kanun'un 3. maddesinin 10. fıkrası uyarınca söz konusu idari para cezasına karar vermeye Cumhuriyet savcısı yetkilidir.
Taşıt kiralama sözleşmelerinde döviz kullanılması serbest midir?
Menkul kiralama işlemleri kural olarak serbest bırakılmış olmasına karşın taşıt kiralama sözleşmeleri bu serbestinin haricinde tutulmuştur; dolayısıyla taşıt kiralama sözleşmelerinde bedelin döviz cinsinden kararlaştırılması yasaktır. Yalnızca 13 Eylül 2018 tarihinden önce akdedilmiş taşıt kiralama sözleşmeleri bu yasağın dışındadır.
Döviz yasağına tabi gayrimenkul kiralarında depozito döviz olarak verilebilir mi?
Konusu yurt içinde bulunan gayrimenkullere dair kira bedellerinin dövizle kararlaştırılması yasak olmakla birlikte, gayrimenkul kira sözleşmeleri kapsamında verilen depozitolar mevzuat uyarınca istisna kapsamındadır.
Dövizden Türk lirasına geçiş protokollerinde damga vergisi doğar mı?
Sözleşmenin diğer hükümlerine dokunulmaksızın sadece bedelin Türk parasına uyarlanması, ilk sözleşmeye atıf yapılması ve belirlenen yeni tutarın cari Merkez Bankası döviz satış kuru karşılığını aşmaması şartıyla damga vergisi aranmaz; kuru aşan bedel belirlenmesi ve ilk sözleşmede azami verginin ödenmemiş olması halinde aşan kısım üzerinden vergi tahakkuk eder.
Dövizle işlem yasağına aykırılık halinde idari para cezasını hangi merci verir?
1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun'un 3. maddesinin 10. fıkrası uyarınca dövizle işlem düzenlemelerine aykırılık teşkil eden kabahatler sebebiyle idari para cezasına karar vermeye Cumhuriyet savcısı yetkilidir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy