Uluslararası Hukukta Deniz Haydutluğu ve Silahlı Soygun

Deniz Haydutluğu ile Gemilere Karşı Silahlı Soygun Ayrımı

Uluslararası deniz hukuku düzeninde deniz haydutluğu, 1982 tarihli Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi m. 101 çerçevesinde tanımlanmıştır. Bu hükme göre şahsi saiklerle hareket eden sivil bir deniz ya da hava taşıtının personeli yahut yolcularınca açık deniz alanında başka bir araca, araçtaki bireylere veya yüke yönelik icra edilen cebir, alıkoyma ve yağmalama hareketleri bu suçu oluşturur; söz konusu eylemlerin bilerek desteklenmesi veya kolaylaştırılması da aynı çerçevede kabul edilir. Öte yandan BMDHS m. 102 uyarınca, personeli ayaklanarak idaresini ele geçirdiği bir harp gemisi ya da kamu gemisince icra edilen tecavüzler de sivil araçlarca yapılan deniz haydutluğu fiilleriyle hukuken denk sayılır.

Deniz haydutluğunun varlığı bakımından belirleyici temel kıstas, eylemin açık denizde veya hiçbir devletin egemenlik sınırlarına girmeyen uluslararası sularda vuku bulmasıdır. Bir devletin iç suları, takımada suları veya karasuları dahilinde cereyan eden benzer nitelikteki saldırılar deniz haydutluğu olarak vasıflandırılmayıp gemilere karşı silahlı soygun olarak değerlendirilir. Uluslararası Denizcilik Örgütünün A.1025(26) sayılı kararı doğrultusunda silahlı soygun; deniz haydutluğu kapsamına girmeyen, özel menfaatler doğrultusunda bir devletin iç suları, takımada suları yahut karasuları hudutlarında deniz araçlarına, yolculara veya mallara karşı gerçekleştirilen hukuka aykırı şiddet, zorla tutma, yağma eylemleri ile bunlara yönelik tehditleri içine alır.

Açık Denizde Evrensel Yargı Yetkisi ve Müdahale Rejimi

Açık deniz rejiminde ana prensip, seyrüsefer serbestisi ve geminin münhasıran tescilli olduğu bayrak devletinin yargı yetkisine tabi bulunmasıdır. Bununla birlikte BMDHS m. 110, deniz haydutluğu şüphesinin yanı sıra köle ticareti, izinsiz radyo yayını ve milliyetsizlik hallerinde yabancı harp gemilerine şüphe duyulan ticaret gemilerine yanaşarak denetleme ve ziyaret icra etme hakkı tanımaktadır. BMDHS m. 105 gereğince tesis edilen evrensel yargı yetkisi uyarınca, açık denizde bulunan bir deniz haydudu teknesine veya haydutların zapt ettiği deniz aracına her devlet tarafından el konulabilir, saldırganlar yakalanabilir ve taşınan mallar muhafaza altına alınabilir. Ancak BMDHS m. 107, bu kamusal cebir yetkisinin münhasıran harp gemileri, askeri hava araçları veya kamu adına görev yaptığı açıkça belirlenmiş yetkili devlet taşıtları vasıtasıyla kullanılabileceğini öngörmekte; ticari gemilerin ya da sivil güvenlik unsurlarının bu tür kamusal müdahalelerde bulunmasını engellemektedir.

Açık denizde icra edilecek denetim ve el koyma tasarruflarının hukuki güvenceye bağlanması esastır. BMDHS m. 106 doğrultusunda, haklı ve makul bir gerekçe bulunmaksızın açık denizde bir gemiye hukuka aykırı biçimde el konulması vaziyetinde, müdahaleyi icra eden devlet bayrak devletine karşı doğan bütün maddi zarar ve kayıplardan ötürü tazminatla mükelleftir. Ayrıca BMDHS m. 103 ve m. 104 kuralları mucibince, deniz haydutluğuna tahsis edilen bir deniz aracının taşıdığı bayrağı ve tabiiyet statüsünü yitirip yitirmeyeceği hususu, tescilin bulunduğu bayrak devletinin iç mevzuatına göre belirlenir.

Kıyı Devleti Egemenliği ve Seyrüsefer Güvenliği Sözleşmeleri

Gemilere karşı silahlı soygun eylemleri kıyı devletinin egemenlik sahasındaki iç sularda, takımada sularında veya karasularında cereyan ettiğinden; suça müdahale edilmesi, faillerin derdest edilmesi, adli tahkikatın yürütülmesi ve cezalandırma yetkisi kıyı devletine aittir. Kıyı devletinin açık rızası yahut bu hususta verilmiş özel bir uluslararası yetkilendirme mevcut olmadıkça yabancı bir devletin harp gemisi ya da kolluk kuvveti kıyı devletinin karasularına girerek adli veya operasyonel tasarrufta bulunamaz.

Saldırının iki ayrı gemi arasında gerçekleşmediği veya şahsi saik unsurunun bulunmadığı durumlarda ise 1988 tarihli Denizde Seyrüsefer Güvenliğine Karşı Hukuka Aykırı Eylemlerin Önlenmesine Dair Sözleşme (SUA Sözleşmesi) uygulama alanı bulur. SUA Sözleşmesi, deniz araçlarının cebir kullanılarak ele geçirilmesini ve seyrüsefer emniyetini bozan şiddet fiillerini suç sayarak taraf devletlere failleri iade etme veya kendi yargı organlarında kovuşturma yürütme zorunluluğu getirmektedir. Koruyucu güvenlik mimarisi yönünden ise SOLAS Bölüm XI-2 ve Uluslararası Gemi ve Liman Tesisi Güvenlik Kodu (ISPS Kodu) çerçevesinde; deniz araçları ile liman tesislerinin tehlike değerlendirmelerini tamamlamaları, güvenlik planlarını yürürlüğe koymaları ve belirlenen risk seviyelerine uygun güvenlik tedbirlerini hayata geçirmeleri zorunludur.

Gemilerin korsanlık veya soygun tehlikesine karşı korunmasında özel silahlı deniz güvenliği personeli görevlendirilmesi salt özel hukuk sözleşmelerine dayanılarak kararlaştırılamaz. Deniz araçlarında silahlı muhafız bulundurulması; geminin tescilli olduğu bayrak devletinin yasal düzenlemelerine, geçiş yapılacak kıyı devletlerinin kara suları kurallarına ve intikal edilecek liman devletlerinin ateşli silah ithal, ihraç ve taşıma rejimlerine tam bir uyumu gerektirmektedir.

Türk Ceza Hukuku Bakımından Yargılama ve Yaptırımlar

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu sistematiğinde deniz haydutluğu başlığı altında düzenlenmiş bağımsız bir suç tipi yer almamaktadır. Açık denizde veya deniz taşıtlarında icra edilen bu neviden fiiller, TCK bünyesindeki genel suç tanımları üzerinden soruşturulur. TCK m. 8/2 hükmü uyarınca açık denizde ve üzerindeki hava sahasında Türk deniz ve hava taşıtlarında ya da Türk askeri deniz ve hava vasıtalarında veya bu araçlarla işlenen fiiller Türkiye'de gerçekleşmiş kabul edilir ve Türk kanunları tatbik edilir.

Deniz araçlarının zorla yönlendirilmesi veya durdurulması hallerinde TCK m. 223/2 devreye girmekte olup hukuka aykırı hareketlerle deniz ulaşım aracının seyrinin engellenmesi, durdurulması veya başka bir istikamete sevk edilmesi halinde faile üç yıldan yedi yıla kadar hapis cezası tayin edilir. TCK m. 223/4 gereğince bu suçların icrası maksadıyla veya icrası esnasında başka suçların vücut bulması vaziyetinde, fail ayrıca bu ilave suçlardan ötürü cezalandırılır.

Eylemler esnasında gemideki kişilere yönelen cebir ve tehditle menfaat temin edilmesi TCK m. 148/1 mucibince yağma suçunu teşkil eder ve fail hakkında altı yıldan on yıla kadar hapis cezası uygulanır. Kişilerin zorla gemide tutulması veya hareket serbestilerinin sınırlandırılması halinde TCK m. 109/1 ve m. 109/2 gereğince hürriyetinden yoksun kılma suçu oluşur. TCK m. 109/3 uyarınca bu fiilin silahla yahut birden çok kimse tarafından iştirak halinde icra edilmesi durumunda belirlenen temel ceza bir kat artırılır. Deniz ulaşım araçlarının alıkonulması, kaçırılması (TCK m. 223/2) ya da bu araçlara zarar verilmesi (TCK m. 152) fiillerinin yabancı bir ülke sınırlarında vuku bulması halinde TCK m. 13/1-i çerçevesinde Türk kanunları tatbik kabiliyetine sahip olmakla birlikte, TCK m. 13/2 gereğince bu suçlardan ötürü Türkiye'de kovuşturma ve yargılama yapılması Adalet Bakanının talebine bağlanmıştır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy