Davanın Reddi Kararı: CMK m. 223/7 Kapsamı ve Kanun Yolları

Davanın reddi, Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 223. maddesi kapsamında bir hüküm türüdür. CMK m. 223/1, beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, mahkûmiyet, güvenlik tedbirine hükmedilmesi, davanın reddi ve düşme kararını birlikte hüküm olarak tanımlar. Bu nitelendirme, ret kararını usul açısından olağan kanun yollarına açık bir sonuç hâline getirir.

Ret Kararının Koşulu: Önceki Hüküm veya Dava

CMK m. 223/7 uyarınca, aynı fiil nedeniyle aynı sanık için önceden verilmiş bir hüküm veya açılmış bir dava varsa mahkeme davanın reddine karar verir. Ret kararının verilebilmesi için hem sanık hem de fiil bakımından özdeşliğin kurulması gerekir; sanığın aynı olması yeterli olmayıp fiilin de aynı fiil olması şarttır.

İştirak biçiminin değişmesinin, örneğin birinci davada asil fail olarak yargılanan kişinin ikinci davada azmettiren sıfatıyla yer almasının özdeşliği etkileyip etkilemediği, somut olayın koşullarına göre değerlendirilen bir sorundur; hukuk yazınında çoğu olay için özdeşliğin bozulabileceği görüşü dile getirilmekle birlikte bu değerlendirme CMK m. 223/7'nin metninden doğrudan türetilemeyen bir yorum öğesidir.

Davanın Reddi, Beraat ve Düşme Arasındaki Fark

CMK m. 223, farklı sonuçlar için farklı hüküm türleri öngörür. Beraat; yüklenen fiilin kanunda suç olarak tanımlanmamış olması, sanığın suçu işlemediğinin sabit olması, kast veya taksirin bulunmaması, hukuka uygunluk nedeninin varlığı ya da fiilin işlendiğinin sabit olmaması hâllerinde verilir. Düşme ise TCK'da öngörülen düşme sebeplerinin varlığı ya da soruşturma veya kovuşturma şartının gerçekleşmeyeceğinin anlaşılması durumunda söz konusu olur; şart henüz gerçekleşmemişse durma kararı verilir ve bu karara itiraz edilebilir. Davanın reddi, aynı fiil ve sanık için önceden bir hüküm verilmiş ya da dava açılmış olduğunda söz konusu olur; koşulları ve hukuki temeli bu iki karardan farklıdır.

Mahkemenin bu hüküm türleri arasındaki tercihinde önemli bir sınır vardır: CMK m. 223/9 uyarınca, derhâl beraat kararı verilebilecek hâllerde durma, düşme veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilemez. Bu hüküm sayılan üç karar türünü kapsamakta olup ret kararını aynı madde metninde açıkça adlandırmamaktadır.

Davanın Reddi ile Zincirleme Suç ve Fikrî İçtima Kurumlarının İlişkisi

Zincirleme suç ve fikrî içtima, tek bir kovuşturma içindeki ceza belirleme sorunlarını çözerken davanın reddi ikinci bir kovuşturmanın önüne geçmeye yarar; bu iki düzlem birbirinden farklıdır. TCK m. 43/1, bir suç işleme kararının icrası kapsamında değişik zamanlarda bir kişiye karşı aynı suçun birden fazla işlenmesi hâlinde tek cezaya hükmedilmesini, ancak bu cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadar artırılmasını öngörür. Aynı madde, suçun temel şekli ile daha ağır veya daha az cezayı gerektiren nitelikli şekillerini aynı suç sayar; mağduru belli bir kişi olmayan suçlarda da bu hüküm uygulanır. TCK m. 43/2 uyarınca aynı suçun birden fazla kişiye karşı tek bir fiille işlenmesi hâlinde de bu kural geçerlidir. Kasten öldürme, kasten yaralama, işkence ve yağma suçlarında ise TCK m. 43 hükümleri uygulanmaz.

Fikrî içtimada ise TCK m. 44/1 uyarınca fail, işlediği tek fiille birden fazla farklı suçun oluşmasına sebebiyet verirse bunlardan en ağır cezayı gerektiren suçtan dolayı cezalandırılır. Bu durum da tek kovuşturmanın içinde kalan bir ceza belirleme sorunudur; ikinci bir dosyanın açılması hâlinde değerlendirme bu kurum çerçevesinde değil, CMK m. 223/7 koşulları çerçevesinde yapılır.

İstinaf Denetimi

Davanın reddi hüküm sayıldığından bu karara karşı olağan kanun yolu olarak istinaf yolu açıktır. Bölge adliye mahkemesi istinaf incelemesinde şu seçeneklere başvurabilir: ilk derece mahkemesinin kararında usule veya esasa ilişkin hukuka aykırılık bulunmadığını, delillerde ya da işlemlerde eksiklik olmadığını ve ispat değerlendirmesinin yerinde olduğunu saptadığında istinaf başvurusunun esastan reddine karar verir.

Bölge adliye mahkemesi, belirli koşulların varlığı hâlinde hukuka aykırılığı düzelterek istinaf başvurusunun esastan reddine de karar verebilir. CMK m. 280/1-a'ya göre bu yetki; CMK m. 303/1'in ilgili bentlerindeki ihlallerin tespitini kapsar. Aynı maddenin (b) bendi uyarınca, Cumhuriyet savcısının başvurusunda kanunda yazılı cezanın en alt derecesinin uygulanmasının uygun görüldüğü hâllerde de bu yola gidilebilir. CMK m. 280/1-c uyarınca, araştırma yapılmaksızın cezayı kaldıran ya da indiren şahsi sebepler veya şahsi cezasızlık sebeplerinin varlığı hâlinde de hukuka aykırılık düzeltilerek esastan ret kararı verilebilir. CMK m. 280/1-d ise olayın daha fazla araştırılmasına ihtiyaç duyulmadan davanın reddine karar verilmesi gereken hâllerde bölge adliye mahkemesine hukuka aykırılığı düzelterek esastan ret kararı verme yetkisi tanır; bu bent, ret kararına yönelik istinaf incelemesinde uygulanan özel bir düzenlemedir.

İstinaf incelemesinde bozma gerektiğinde bölge adliye mahkemesi farklı yollar izleyebilir. CMK m. 280/1-e kapsamında, ilk derece mahkemesinin kararında CMK m. 289'da belirtilen mutlak bozma nedenlerinden biri varsa hüküm bozularak dosya ilgili ilk derece mahkemesine ya da kendi yargı çevresinde uygun görülen başka bir ilk derece mahkemesine gönderilir. CMK m. 280/1-f uyarınca; soruşturma veya kovuşturma şartının gerçekleşmediğinin ya da önödeme ve uzlaştırma usulünün uygulanmadığının anlaşılması ile davanın ilk derece mahkemesinde görülmekte olan başka bir davayla birlikte yürütülmesinin zorunlu olması hâlinde de hüküm bozularak dosya iade edilir. Bu sayılan hâllerin dışında kalan durumlarda ise CMK m. 280/1-g uyarınca gerekli tedbirler alındıktan sonra davanın yeniden görülmesine ve duruşma hazırlığı işlemlerine başlanmasına karar verilir.

Duruşma sonunda bölge adliye mahkemesi ya istinaf başvurusunu esastan reddeder ya da ilk derece mahkemesi hükmünü kaldırarak yeniden hüküm kurar. Bölge adliye mahkemesinin bu aşamada verdiği kararın sanık lehine olması hâlinde, istinaf başvurusunda bulunmamış olan diğer sanıklara da uygulanabiliyorsa bu sanıklar istinaf isteminde bulunmuşçasına karardan yararlanır.

Temyiz Yolu ve Sınırları

CMK m. 286/1 uyarınca bölge adliye mahkemesi ceza dairelerinin bozma dışında kalan hükümleri kural olarak temyize taşınabilir. Ancak CMK m. 286/2 bu genel kurala çok sayıda istisna getirir. İlk derece mahkemesinden verilen beş yıl veya daha az hapis cezaları ile miktarı ne olursa olsun adli para cezalarına karşı istinaf başvurusunun esastan reddine dair bölge adliye mahkemesi kararları temyiz edilemez. Beş yıl veya daha az hapis cezasını artırmayan bölge adliye mahkemesi kararları ve hapis cezasından çevrilen seçenek yaptırımlara ilişkin kararlar da bu yasak kapsamındadır. Kanunda üst sınırı iki yıla kadar hapis cezasını gerektiren suçlara ilişkin kararlar ile adli para cezasını gerektiren suçlarda verilen hükümlere ilişkin bölge adliye mahkemesi kararları temyize kapalıdır. Sadece eşya veya kazanç müsaderesine ya da bunlara yer olmadığına ilişkin istinaf başvurusunun esastan reddine dair kararlar ile on yıl veya daha az hapis ya da adli para cezasını gerektiren suçlarda ilk derece mahkemesince verilen beraat kararlarına ilişkin istinaf başvurusunun esastan reddine dair kararlar da yasak kapsamındadır. Davanın düşmesine, ceza verilmesine yer olmadığına veya güvenlik tedbirine ilişkin ilk derece mahkemesi kararlarıyla ilgili olarak bölge adliye mahkemesince verilen bu tür kararlar veya istinaf başvurusunun esastan reddine dair kararlar temyiz edilemez; bu bent davanın reddini kendi metninde açıkça saymamakta olup ret kararının CMK m. 286/2 kapsamındaki konumu her dosyada ayrıca değerlendirilmelidir. Aynı hükümde bu sınırlar içinde kalan birden fazla ceza veya karar bir arada bulunsa bile bölge adliye mahkemesi kararı yine temyize kapalı kalır.

CMK m. 286/3, bu yasaklara önemli istisnalar getirir. Temyiz edilemeyecek kararlar kapsamında olsa bile belirli suçlar nedeniyle verilen bölge adliye mahkemesi kararları temyize taşınabilir. Bu suçlar arasında TCK'daki hakaret (m. 125/3), halk arasında korku ve panik yaratmak amacıyla tehdit (m. 213), suç işlemeye tahrik (m. 214), suçu ve suçluyu övme (m. 215), halkı kin ve düşmanlığa tahrik veya aşağılama (m. 216), kanunlara uymamaya tahrik (m. 217), halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma (m. 217/A), Cumhurbaşkanına hakaret (m. 299), devletin egemenlik alametlerini aşağılama (m. 300), Türk Milletini, Türkiye Cumhuriyeti Devletini, Devletin kurum ve organlarını aşağılama (m. 301), silahlı örgüt (m. 314) ve halkı askerlikten soğutma (m. 318) yer alır. Bunlara ek olarak Terörle Mücadele Kanunu'nun 6. maddesinin 2. ve 4. fıkrası ile 7. maddesinin 2. fıkrasındaki suçlar ve Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu'nun 28. maddesinin 1. fıkrası, 31. maddesi ile 32. maddesindeki suçlar da CMK m. 286/2'deki yasak kapsamında olsa bile temyiz yoluna taşınabilir.

Yargıtay'ın Esasa Hükmetme ve Düzeltme Yetkisi

Yargıtay, hükme esas olarak saptanan olaylara uygulanmasında hukuka aykırılıktan dolayı bozma yaptığı hâllerde, olayın daha ziyade aydınlanması gerekmeksizin beraate veya davanın düşmesine ya da alt ve üst sınırı olmayan sabit bir cezaya hükmolunması gerekirse davanın esasına hükmedebilir ya da hükümdeki hukuka aykırılığı düzeltebilir. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı'nın iddiasına uygun olarak sanığa kanunda yazılı cezanın en alt derecesini uygulamayı uygun gördüğünde de bu yola gidebilir. Madde numarasının yanlış yazılması, hükümden sonra yürürlüğe giren kanunun cezayı azaltması ya da fiili suç olmaktan çıkarması, sanığın doğum ve suç tarihlerine göre gerekli indirimin yapılmamış ya da yanlış yapılmış olması, artırma veya indirim sonucunda verilecek ceza miktarının hesabında maddî hata bulunması ve TCK m. 61'deki sıralamanın gözetilmemesi yüzünden eksik veya fazla ceza verilmesi de Yargıtay'a bu yetkiyi tanıyan başlıca hâller arasında sayılmaktadır.

Mutlak Bozma Nedenleri

CMK m. 289, temyiz dilekçesi veya beyanında gösterilmemiş olsa dahi hukuka kesin aykırılık sayılan hâlleri düzenlemektedir. Mahkemenin kanuna uygun olarak teşekkül etmemiş olması, hâkimlik görevini yapmaktan kanun gereğince yasaklanmış hâkimin hükme katılması, geçerli ret istemi kabul edildiği hâlde ya da istem kanuna aykırı olarak reddedildiğinde hâkimin hükme katılması bu hâller arasında yer alır. Mahkemenin kanuna aykırı olarak davaya bakmaya kendini görevli veya yetkili görmesi, Cumhuriyet savcısı ya da duruşmada kanunen mutlaka hazır bulunması gereken kişilerin yokluğunda duruşma yapılması, açıklık kuralının ihlâl edilmesi, hükmün CMK m. 230 gereğince gerekçeyi içermemesi, hüküm için önemli olan hususlarda mahkeme kararı ile savunma hakkının sınırlandırılmış olması ve hükmün hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delile dayanması da mutlak bozma nedeni olarak sayılmaktadır.

Sık Sorulan Sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy