Dava Şartları ve Mahkemenin Resen İnceleme Yetkisi
Dava şartları, mahkemenin uyuşmazlığın esası hakkında inceleme yapabilmesi için varlığı zorunlu olan usul kurallarıdır. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 114 uyarınca Türk mahkemelerinin yargı hakkının bulunması, yargı yolunun caiz olması, mahkemenin görevli olması ve yetkinin kesin olduğu hâllerde yetkili bulunması dava şartı olarak öngörülmüştür. Mahkeme, dava şartlarının mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır; taraflar da dava şartı noksanlığını yargılamanın her safhasında ileri sürebilir.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 114Kaynağı aç
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 115Kaynağı aç
Mahkemelerin görevi yalnızca kanunla düzenlenir ve göreve ilişkin kurallar kamu düzenindendir. Bu niteliği sebebiyle mahkemenin görevi bir dava şartı olup yargılamanın her aşamasında resen gözetilir. Kanunun izin verdiği istisnai özel hükümler saklı kalmak üzere, görev hususunda tarafların rızasıyla görevli mahkemenin değiştirilmesi veya görev sözleşmesi yapılması mümkün değildir.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 1Kaynağı aç
Yargılamada tarafların taraf ve dava ehliyetini haiz olması, kanuni temsil gerektiren durumlarda temsilcinin aranan nitelikleri taşıması, dava takip yetkisi ve davanın vekille yürütülmesi hâlinde vekilin davaya vekâlet ehliyetiyle usulüne uygun vekâletnamesinin sunulması dava şartlarındandır. Bunun yanında davacı tarafça gider avansının yatırılması, mahkemece kararlaştırılan teminatın gösterilmesi, davacının hukuki yararının bulunması, aynı davanın derdest olmaması ve uyuşmazlığın önceden kesin hükme bağlanmamış bulunması gerekir. Özel kanunlarda yer alan dava şartlarına dair hükümler de geçerliliğini sürdürür.
Dava Şartı Noksanlığının Giderilmesi ve Hukuki Sonuçları
Mahkeme bir dava şartının eksik olduğunu tespit ettiğinde kural olarak davanın usulden reddine karar verir. Bununla birlikte söz konusu noksanlığın giderilmesi mümkün ise mahkemece eksikliğin tamamlanması amacıyla kesin süre tanınır. Verilen bu kesin süre içinde noksanlık giderilmezse veya niteliği gereği giderilmesi mümkün değilse dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir.
Davanın esasına girilmesinden önce mahkemece resen fark edilmeyen ve taraflarca da ileri sürülmemiş olan bir dava şartı eksikliği şayet hüküm aşamasında giderilmiş bulunuyorsa, davanın başlangıcında mevcut olan bu noksanlıktan dolayı usulden ret kararı verilemez.
İlk İtirazlar ve Kesin Yetki Kuralı ile Farkları
İlk itirazlar, dava şartlarından farklı olarak mahkemece kendiliğinden gözetilmeyen ve davalının süresi içinde ileri sürmesine bağlı tutulan usul işlemleridir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 116 uyarınca ilk itirazlar; kesin yetki kuralının bulunmadığı hâllerde yetki itirazı ile uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazından ibarettir. İlgili maddede daha önce yer alan bent 7251 sayılı Kanun ile mülga edilmiş ve ilk itirazlar bu iki durumla sınırlandırılmıştır. İlk itirazların kural olarak cevap dilekçesinde süresi içinde ileri sürülmesi gerekir; süresinde açık ve somut biçimde ileri sürülmeyen itiraz hakkı sonradan kaybedilir.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 116Kaynağı aç
Yetki kurallarında kesin yetki ile kesin olmayan yetki ayrımı tabi olunan usul rejimini belirler. Kesin yetki kuralının bulunduğu durumlarda yetki kamu düzenine ilişkin bir dava şartı sayılır; mahkemece resen gözetilir ve taraflarca yetki sözleşmesiyle bertaraf edilemez. Buna karşılık kesin yetki kuralının bulunmadığı hâllerdeki yetki itirazı ile tahkim itirazı ilk itiraz rejimine tâbidir. Tahkim anlaşmasının mevcudiyetine rağmen açılan davada mahkeme tahkim anlaşmasını kendiliğinden dikkate almaz; süresinde tahkim itirazı ileri sürülmediği takdirde davaya bakmayı sürdürür.
Zayıf Tarafın Korunması ve Kanun Yolu Aşaması
Zayıf tarafı koruyucu nitelikteki sözleşme ilişkilerinde mahkemenin yetki şartlarına ilişkin denetimi genişlemektedir. Mahkeme, tüketicinin veya işçinin zayıf taraf olduğu sözleşmelerde yer alan yetki sözleşmesinin kamu düzenine ve emredici kurallara uygun olup olmadığını kendiliğinden incelemekle yükümlüdür.
Dava şartlarının gözetilmesi yükümlülüğü ilk derece yargılaması ile sınırlı değildir. İstinaf ve temyiz mercileri de görev, kamu düzenine ilişkin yetki, taraf ehliyeti, hukuki yarar ve kesin hüküm gibi dava şartı noksanlıklarını önlerine gelen dosyada esas hakkında inceleme yapmadan önce resen ele almak ve gerekli kararı vermekle yükümlüdür.
Dava şartları mahkemece kendiliğinden araştırılır mı?
Evet, mahkeme dava şartlarının mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında resen araştırmakla yükümlüdür ve taraflar da dava şartı noksanlığını yargılamanın her safhasında ileri sürebilir.
Görev kuralları tarafların anlaşmasıyla değiştirilebilir mi?
Hayır, mahkemelerin görevi kamu düzenine ilişkin olup yalnızca kanunla düzenlendiğinden, istisnai özel kanun hükümleri saklı kalmak üzere tarafların rızasıyla görevli mahkeme değiştirilemez ve görev sözleşmesi yapılamaz.
Dava şartı noksanlığı tespit edildiğinde doğrudan usulden ret kararı mı verilir?
Dava şartı noksanlığının giderilmesi mümkün ise mahkemece tamamlanması için kesin süre verilir; bu süre içinde giderilmediğinde veya giderilmesi mümkün olmayan bir eksiklik söz konusu olduğunda dava usulden reddedilir. Noksanlık hüküm anında giderilmişse başlangıçtaki eksiklik sebebiyle usulden ret kararı verilemez.
Tahkim itirazı mahkeme tarafından resen dikkate alınır mı?
Hayır, uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazı ilk itiraz niteliğinde olduğundan mahkemece resen gözetilmez; davalı tarafından cevap dilekçesinde süresi içinde ileri sürülmesi gerekir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy