Dağıtım Sözleşmesinin Hukuki Niteliği ve Sözleşme Serbestisi
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 26 uyarınca taraflar, bir sözleşmenin içeriğini kanunda öngörülen sınırlar dâhilinde serbestçe belirleyebilirler. Dağıtım ve bayilik ilişkileri kanunda herhangi bir geçerlilik şekil şartına bağlanmamış olup sözlü irade beyanlarıyla da kurulabilir. Taraflar arasında açıkça bir tekel hakkı tanınmadıkça dağıtıcı, üreticinin müstahdemi sayılamayacağı gibi üçüncü kişiler nezdinde üreticiyi temsil etme yetkisini de haiz değildir. Tekel hakkı bulunmadığı takdirde üretici, ürünleri dilediği kişi veya kuruluşlara satmakta, dağıtmakta ve dilediği sayıda dağıtıcılık kurmakta serbesttir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 26Kaynağı aç
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2023/2397, K. 2024/6436Kaynağı aç
Tek Satıcılık ile Dağıtıcılık Ayrımı
Yargıtay 19. Hukuk Dairesinin 2016/5707 Esas, 2016/12723 Karar sayılı ilamı ile Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 2023/2397 Esas, 2024/6436 Karar sayılı ilamı uyarınca tek satıcılık sözleşmesi; üreticinin ürünlerinin tamamını veya bir kısmını belirli bir coğrafi bölgede tekel hakkı vererek tek satıcıya göndermeyi üstlendiği, tek satıcının da malların sürümünü artırmak üzere kendi adına ve hesabına faaliyette bulunduğu, sürekli borç ilişkisi doğuran isimsiz bir sözleşmedir. Sözleşmede münhasırlık ve tekel hakkının bulunup bulunmaması, uygulanacak hukuki korumaların belirlenmesinde temel ayrımı oluşturur.
Yargıtay 19. Hukuk Dairesi, E. 2016/5707, K. 2016/12723Kaynağı aç
Bölge Düzenlemesi, Aktif Satış Sınırları ve Rekabet Yasağı
Sözleşme kapsamında dağıtıcı, perakende satış noktaları haricindeki satış noktalarına aktif satış ve dağıtım yapmamakla yükümlü kılınabilir. Dağıtıcının belirlenen bölge sınırları haricinde aktif dağıtım veya satış yaptığının anlaşılması durumunda üreticiye sözleşmeyi tek taraflı olarak derhal feshetme yetkisi verilebilir.
Dağıtıcı, üreticinin yazılı izni olmaksızın sözleşme konusu ürünlere rakip ya da emsal teşkil edebilecek malları temin etmemeyi, dağıtımını yapmamayı ve bu tür ürünlerin ticaretini yürüten gerçek veya tüzel kişilerin dağıtıcılığını üstlenmemeyi taahhüt eder.
Fiyat Düzenlemeleri, Muhafaza Kuralları ve Fikri Mülkiyet
Üretici, dağıtıcıya sağlanan ürünlerde uyguladığı satış fiyatlarını ve vadelerini değişen piyasa koşulları doğrultusunda tek taraflı olarak her zaman değiştirebilir. Dağıtıcı ise ürünleri temizlik, mevzuat ve sağlık talimatlarına uygun biçimde muhafaza etmekle yükümlüdür. Yapılan denetimlerde muhafazaya ilişkin aykırılık tespit edilmesi durumunda dağıtıcı, söz konusu eksikliği on gün içinde gidermek zorundadır.
Sözleşme hükümleri ürünlerle bağlantılı marka, dizayn, amblem, logo ve işaretler üzerinde dağıtıcıya mülkiyet veya hak sağlamaz. Dağıtıcının gizli bilgileri koruma ve ifşa etmeme borcu ise sözleşme sona erdikten sonra da geçerliliğini muhafaza eder.
Operasyonel Sorumluluklar, Devir Yasağı ve Delil Koşulu
Üretici, dağıtıcının istihdam ettiği işçilerle ilgili kanuni, sıhhi ve akdi yükümlülüklerden sorumlu tutulamaz; bu yükümlülüklerin yerine getirilmemesi sebebiyle bir taleple karşılaşması halinde dağıtıcıya rücu hakkı bulunur. Ayrıca dağıtıcı; tescilli isim, unvan, kuruluş ve ortaklık yapısındaki değişiklikleri ortaya çıktığı tarihten itibaren en geç on gün içinde bildirmek zorundadır.
Dağıtıcı, sözleşmeden kaynaklanan hak ve yetkilerini üreticinin yazılı izni olmadan üçüncü kişilere devredemez. Buna karşılık üreticinin devri, ortaklık tesis etmesi veya tüzel kişilik değişikliğine gitmesi durumunda sözleşme devam eder. Taraflar arasındaki uyuşmazlıklarda üreticinin ticari defter ve kayıtlarının esas alınacağı da kararlaştırılabilir.
Anne Sütü İkame Ürünlerine Özgü Düzenlemeler
Anne sütü ikame ürünlerinin satış teşvik sistemlerinde bu ürünlerin satış hacmi prim ve kota hesaplamalarında kullanılamaz; personele bu ürünlerin satış miktarına dayalı teşvik verilemez. Dağıtıcının bu alanda çalıştırdığı personelin hamilelere ve bebek annelerine yönelik eğitim faaliyeti yürütmesi ve eşantiyon dağıtması da yasaktır.
Fesih Usulleri, İhbar Süreleri ve Tazminat Sorumluluğu
Sözleşmelerde en fazla beş yıllık süre kararlaştırılabilir; taraflardan her biri bir ay önceden yazılı bildirimde bulunarak sebep göstermeksizin sözleşmeyi feshedebilir. Dağıtıcının giderilebilir ihlallerinde beş günlük düzeltme süresi tanınır; ihlal düzeltilmezse sözleşme derhal feshedilebilir. Ürün bedellerinin ödenmemesi veya gecikmesi halinde üretici fesih, faiz işletme ve teminatları nakde çevirme yetkisini kullanabilir.
Sözleşmede bu yönde bir hüküm kararlaştırılmış olması kaydıyla; dağıtıcının acze düşmesi, alacaklılarıyla konkordato yoluna gitmesi ya da yeniden yapılanma veya birleşme amacıyla yapılanlar haricindeki iflası durumlarında üreticiye sözleşmeyi derhal tek taraflı sona erdirme yetkisi tanınabilir.
Yargıtay 19. Hukuk Dairesinin 2016/5707 Esas, 2016/12723 Karar sayılı ilamına göre belirsiz süreli ilişkilerde dürüstlük kuralına uyularak sebep göstermeksizin olağan fesih yapılabilir. Sözleşmede bildirim süresi bulunmadığında bu süre hâkim tarafından takdir edilir; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 640/1'de adi ortaklık için öngörülen altı aylık fesih bildirim süresi kıyasen uygulanabileceği gibi somut olayın özelliklerine göre daha uzun bir süre de belirlenebilir. Karşı tarafa tanınan fesih ihbar süresinin verilmesi gerekenden kısa olması hâlinde fesih haksız duruma gelir ve sözleşme hemen sona erer.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 640Kaynağı aç
Haklı sebebe dayanılarak ihbar süresi verilmeksizin yapılan fesih olağanüstü fesihtir. Yargıtay 19. Hukuk Dairesinin 2016/5707 Esas, 2016/12723 Karar sayılı ilamı doğrultusunda her sorun haklı sebep teşkil etmez; olay ile yaptırım arasında orantılılık aranmalı ve fesih son çare olarak uygulanmalıdır. Yeterli ihbar süresi tanımayan ya da haklı sebep olmaksızın olağanüstü fesih yoluna giden taraf, karşı tarafın fiili zararından ve kâr mahrumiyetinden sorumlu olur.
Denkleştirme Tazminatı ve İspat Yükü
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 122/5 uyarınca hakkaniyete aykırı düşmedikçe, tek satıcılık ile benzeri diğer tekel hakkı veren sürekli sözleşmelerin sona ermesinde acentelik sözleşmesine ilişkin denkleştirme tazminatı hükümleri kıyasen uygulanır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 2023/2397 Esas, 2024/6436 Karar sayılı ilamı gereğince, sözleşmenin tekel hakkı sağlayan sürekli bir ilişki olduğunu ispat külfeti davacıdadır; tekel hakkı tanımayan yalın bayilik ve dağıtım sözleşmelerinde denkleştirme tazminatı istenemez.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 122Kaynağı aç
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 122/1 hükmü kapsamında denkleştirme tazminatı talep edilebilmesi için; müvekkilin dağıtıcının bulduğu yeni müşteriler sayesinde sözleşme bittikten sonra da önemli menfaatler elde etmesi, dağıtıcının sözleşme sürseydi elde edeceği ücret isteme hakkını fesihle kaybetmiş olması ve tazminatın somut olayın koşullarında hakkaniyete uygun düşmesi şartları birlikte aranır. Haksız fesih durumlarında gerekli koşulların bulunması halinde denkleştirme tazminatı ödenir.
Denkleştirme tazminatı, Türk Ticaret Kanunu m. 122/2 uyarınca dağıtıcının son beş yıllık faaliyeti sonucu aldığı yıllık komisyon veya ödemelerin ortalamasını aşamaz; sözleşme daha kısa sürmüşse faaliyet süresindeki ortalama esas alınır. Türk Ticaret Kanunu m. 122/3 uyarınca müvekkilin haklı feshe yol açan kusuru olmadan dağıtıcının sözleşmeyi feshetmesi veya dağıtıcının kendi kusuru sebebiyle müvekkil tarafından sözleşmenin haklı nedenle feshedilmesi hallerinde tazminat talep edilemez. Türk Ticaret Kanunu m. 122/4 uyarınca bu haktan önceden vazgeçilemez ve hakkın sözleşmenin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmesi zorunludur.
Dağıtım sözleşmesi yazılı yapılmak zorunda mıdır?
Bayilik ve dağıtım sözleşmeleri kanunda özel bir geçerlilik şekil şartına bağlanmadığı için sözlü irade beyanıyla da geçerli şekilde kurulabilir.
Tekel hakkı olmayan dağıtıcı denkleştirme tazminatı alabilir mi?
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 122/5 uyarınca denkleştirme tazminatı yalnızca tekel hakkı veren sürekli sözleşmeler için geçerli olup inhisar hakkı tanımayan bayilik ilişkilerinde talep edilemez.
Denkleştirme tazminatı talep etme süresi ne kadardır?
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 122/4 gereğince denkleştirme tazminatı istem hakkından önceden vazgeçilemez ve bu talep sözleşme ilişkisinin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmelidir.
Dağıtıcı rakip ürünlerin ticaretini yapabilir mi?
Sözleşmede rekabet etmeme taahhüdü öngörülmüşse dağıtıcı, üreticinin yazılı izni olmaksızın sözleşme konusu ürünlere rakip ya da emsal malları temin edemez, dağıtamaz ve bunların ticaretini yapanların dağıtıcılığını üstlenemez.
Dağıtıcının iflası halinde sözleşme derhal feshedilebilir mi?
Yeniden yapılanma veya birleşme amacıyla yapılanlar haricinde dağıtıcının iflası, acze düşmesi ya da konkordatoya başvurması hallerinde üretici sözleşmeyi derhal ve tek taraflı olarak feshedebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

