Soruşturma, suç şüphesinin öğrenilmesiyle başlar; kamu davasının açılması veya kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla sona erer. Cumhuriyet savcısı hem lehe hem aleyhe delilleri toplar, maddi gerçeğe ulaşmak için gerekli işlemleri yapar ve kamu davasının açılıp açılmayacağına karar verir. Yeterli şüphe oluştuğunda kural olarak iddianame düzenlenir. Dava açmama veya erteleme yönündeki takdir sınırsız değildir; Ceza Muhakemesi Kanunu, Anayasa ve insan hakları standartlarıyla bağlıdır. Karar dosyadaki somut delillere dayanmalı, keyfi kullanılmamalıdır.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 170Kaynağı aç
tarafından yerine getirilir.
(2) Soruşturma evresi sonunda toplanan deliller, suçun işlendiği
hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa; Cumhuriyet savcısı, bir iddianame
düzenler.
(3) Görevli ve yetkili mahkemeye hitaben düzenlenen iddianamede;
a) Şüphelinin kimliği,
b) Müdafii,
c) Maktul, mağdur veya suçtan zarar görenin kimliği,
d) Mağdurun veya suçtan zarar görenin vekili veya kanunî temsilcisi,
e) Açıklanmasında sakınca bulunmaması halinde ihbarda bulunan kişinin
kimliği,
f) Şikâyette bulunan kişinin kimliği,
g) Şikâyetin yapıldığı tarih,
h) Yüklenen suç ve uygulanması gereken kanun maddeleri,
i) Yüklenen suçun işlendiği yer, tarih ve zaman dilimi,
j) Suçun delilleri,
k) Şüphelinin tutuklu olup olmadığı; tutuklanmış ise, gözaltına alma ve
tutuklama tarihleri ile bunların süreleri,
Gösterilir.
(4) İddianamede, yüklenen suçu
oluşturan olaylar, mevcut delillerle ilişkilendirilerek açıklanır; yüklenen
suçu oluşturan olaylar ve suçun delilleriyle ilgisi bulunmayan bilgilere yer
verilmez.[64]
(5) İddianamenin sonuç kısmında, şüphelinin sadece aleyhine olan hususlar
değil, lehine olan hususlar da ileri sürülür.
(6) İddianamenin sonuç kısmında, işlenen suç dolayısıyla ilgili kanunda
öngörülen ceza ve güvenlik tedbirlerinden hangilerine hükmedilmesinin
istendiği; suçun tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde, ilgili
tüzel kişi hakkında uygulanabilecek olan güvenlik tedbiri açıkça belirtilir.
Kamu davasını açmada takdir yetkisi
Dava Açma Yükümlülüğü ve İddianamenin İçeriği
Kamu davasını açma görevi Cumhuriyet savcısınındır. Soruşturma sonunda toplanan deliller suçun işlendiği konusunda yeterli şüphe oluşturuyorsa iddianame düzenleme yükümlülüğü doğar. Savcı ayrıca suçun unsurlarını, hukuka uygunluk nedenlerini, zamanaşımını, şikâyet koşulunu ve etkin pişmanlığı değerlendirerek kamu davası açmama sonucuna da varabilir.
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 171. maddesinin birinci fıkrasına göre, cezayı kaldıran şahsi sebep niteliğindeki etkin pişmanlık koşulları veya şahsi cezasızlık sebebi varsa Cumhuriyet savcısı kovuşturmaya yer olmadığına karar verebilir. Uzlaştırmaya elverişli suçlarda savcı dosyayı uzlaştırma bürosuna gönderebilir, süreci izleyebilir; uzlaşma gerçekleşmezse kamu davası açmayı veya kovuşturmama kararını değerlendirebilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 171Kaynağı aç
(1) Cezayı kaldıran şahsî sebep olarak etkin pişmanlık hükümlerinin
uygulanmasını gerektiren koşulların ya da şahsî cezasızlık sebebinin varlığı
halinde, Cumhuriyet savcısı kovuşturmaya yer olmadığı kararı verebilir.
(2) (Değişik:17/10/2019-7188/19 md.) Uzlaştırma ve önödeme
kapsamındaki suçlar hariç olmak üzere, Cumhuriyet savcısı, üst sınırı üç yıl
veya daha az süreli hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı, yeterli
şüphenin varlığına rağmen, kamu davasının açılmasının beş yıl süre ile
ertelenmesine karar verebilir. Suçtan zarar gören veya şüpheli, bu karara 173
üncü madde hükümlerine göre itiraz edebilir.
(3) Kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilebilmesi için;[65]
a) Şüphelinin daha önce kasıtlı bir suçtan dolayı hapis cezası ile mahkûm
olmamış bulunması,
b) Yapılan soruşturmanın, kamu davası açılmasının ertelenmesi halinde
şüphelinin suç işlemekten çekineceği kanaatini vermesi,
c) Kamu davası açılmasının ertelenmesinin, şüpheli ve toplum açısından
kamu davası açılmasından daha yararlı olması,
d) Suçun işlenmesiyle mağdurun veya kamunun uğradığı ve Cumhuriyet savcısı
tarafından tespit edilen zararın, aynen iade, suçtan önceki hale getirme veya
tazmin suretiyle tamamen giderilmesi,
koşullarının birlikte gerçekleşmesi gerekir.
(4) Erteleme süresi içinde kasıtlı bir suç işlenmediği takdirde,
kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir. Erteleme süresi içinde kasıtlı bir
suç işlenmesi halinde kamu davası açılır. Erteleme süresince zamanaşımı
işlemez.
(5) Kamu davasının açılmasının ertelenmesine ilişkin kararlar, bunlara
mahsus bir sisteme kaydedilir. Bu kayıtlar, ancak bir soruşturma veya
kovuşturmayla bağlantılı olarak Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme
tarafından istenmesi halinde, bu maddede belirtilen amaç için kullanılabilir.
(6) (Ek:17/10/2019-7188/19 md.) Bu madde hükümleri;
a) Suç işlemek için örgüt kurmak, yönetmek veya örgüte üye olmak suçları
ile örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlar,
b) Kamu görevlisi tarafından görevi sebebiyle veya kamu görevlisine karşı
görevinden dolayı işlenen suçlar ile asker kişiler tarafından işlenen askerî
suçlar,
c) Cinsel dokunulmazlığa karşı işlenen suçlar,
hakkında uygulanmaz.
İKİNCİ
BÖLÜM
Kovuşturmaya
Yer Olmadığına Dair Karar, İtiraz ve İddianamenin İadesi
Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar
İddianame görevli ve yetkili mahkemeye hitaben yazılır. Şüpheli ile müdafiinin kimliği; maktul, mağdur veya suçtan zarar gören ve bunların vekili ya da kanuni temsilcisi; sakınca yoksa ihbarda bulunan kişi; şikâyetçi, şikâyet tarihi, yüklenen suç ve uygulanacak kanun maddeleri; suçun yeri, tarihi ve zaman dilimi; deliller ile gözaltı ve tutukluluk bilgileri gösterilir. Olaylar mevcut delillerle ilişkilendirilir, suç ve delillerle ilgisi olmayan bilgilere yer verilmez. Sonuç bölümünde yalnızca aleyhe değil lehe hususlar da belirtilir. İstenen ceza ve güvenlik tedbirleri, suç tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmişse ilgili tüzel kişi hakkında istenebilecek güvenlik tedbiri açıkça yazılır.
Kamu Davasının Açılmasının Ertelenmesi
5271 sayılı Kanun'un 171. maddesinin ikinci fıkrası, uzlaştırma ve önödeme kapsamı dışında kalan ve üst sınırı üç yıl veya daha az hapis cezasını gerektiren suçlarda, yeterli şüphe bulunmasına rağmen kamu davasının açılmasının beş yıl ertelenmesine imkân tanır. Şüphelinin daha önce kasıtlı suçtan mahkûm olmaması, ceza üst sınırının aşılmaması ve zararın giderilmesi bu değerlendirmenin parçasıdır. Erteleme için şu koşulların birlikte bulunması gerekir: şüphelinin daha önce kasıtlı bir suçtan hapis cezasıyla mahkûm olmaması; soruşturmanın, erteleme halinde şüphelinin suçtan çekineceği kanaatini vermesi; ertelemenin şüpheli ve toplum bakımından dava açmaktan daha yararlı olması; savcının tespit ettiği mağdur veya kamu zararının aynen iade, eski hale getirme ya da tazmin yoluyla tamamen giderilmesi.
Erteleme her suça uygulanmaz. Örgüt kurma, yönetme veya örgüte üye olma ile örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlar; kamu görevlisinin görevi sebebiyle işlediği veya kamu görevlisine görevinden dolayı işlenen suçlar ve asker kişilerce işlenen askerî suçlar; cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar 171. maddenin altıncı fıkrası uyarınca bu kurumun dışındadır.
Erteleme kararları bu kararlara özgü bir sisteme kaydedilir. Kayıt, ancak bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak Cumhuriyet savcısı, hâkim ya da mahkemenin istemesi halinde ve maddede gösterilen amaçla kullanılabilir. Süre içinde kasıtlı suç işlenmezse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir. Kasıtlı suç işlenirse kamu davası açılır. Erteleme boyunca zamanaşımı işlemez.
Kovuşturmaya Yer Olmadığı Kararı
Yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilememesi veya kovuşturma olanağının bulunmaması halinde soruşturma sonunda kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir. Karar, suçtan zarar görene ve daha önce ifadesi alınmış veya sorgusu yapılmış şüpheliye bildirilir. Kararda itiraz hakkı, süresi ve mercii gösterilir. Ayrıca dosya numarası, şüphelinin kimliği, fiil ve hukuki nitelendirme, delillerin özeti ve gerekçe yer almalıdır. Bu karar soruşturmayı bitirir; kural olarak kesin hüküm değildir ve belirli koşullarda yeni delillerle soruşturma yeniden açılabilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 172Kaynağı aç
kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilememesi
veya kovuşturma olanağının bulunmaması hâllerinde kovuşturmaya yer olmadığına
karar verir. Bu karar, suçtan zarar gören ile önceden ifadesi alınmış veya
sorguya çekilmiş şüpheliye bildirilir. Kararda itiraz hakkı, süresi ve mercii
gösterilir.
(2) (Değişik: 2/1/2017-KHK-680/10 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7072/9
md.) Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verildikten sonra kamu
davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak yeni delil elde edilmedikçe
ve bu hususta sulh ceza hâkimliğince bir karar verilmedikçe, aynı fiilden
dolayı kamu davası açılamaz.
(3) (Ek: 11/4/2013-6459/19 md.) Kovuşturmaya yer olmadığına dair
kararın etkin soruşturma yapılmadan verildiğinin Avrupa İnsan Hakları
Mahkemesinin kesinleşmiş kararıyla tespit edilmesi veya bu karar aleyhine
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yapılan başvuru hakkında dostane çözüm ya da
tek taraflı deklarasyon sonucunda düşme kararı verilmesi üzerine, kararın
kesinleşmesinden itibaren üç ay içinde talep edilmesi hâlinde yeniden
soruşturma açılır.[66]
Cumhuriyet savcısının kararına itiraz[67][68]
Aynı fiilden kamu davası açılabilmesi için, yeterli şüphe oluşturacak yeni delilin elde edilmesi ve bu konuda sulh ceza hâkimliğinin karar vermesi gerekir. Kovuşturmama kararının etkin soruşturma yapılmadan verildiği Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kesinleşmiş kararıyla saptanırsa ya da başvuru dostane çözüm veya tek taraflı deklarasyon sonucunda düşerse, kararın kesinleşmesinden itibaren üç ay içinde talep edilmesi halinde yeniden soruşturma açılır.
Kararlara Karşı İtiraz
Kovuşturmaya yer olmadığı kararına suçtan zarar gören, şikâyetçi ile bunların yasal temsilcileri ve vekilleri itiraz edebilir. 5271 sayılı Kanun'un 173. maddesinin birinci fıkrasına göre suçtan zarar gören, kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde, kararı veren savcının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine başvurur. Dilekçede kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 173Kaynağı aç
dair kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde, bu
kararı veren Cumhuriyet savcısının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza
mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir.[69]
(2) İtiraz dilekçesinde, kamu davasının açılmasını gerektirebilecek
olaylar ve deliller belirtilir.
(3) (Değişik: 18/6/2014-6545/71 md.)
Sulh ceza hâkimliği, kararını vermek için soruşturmanın genişletilmesine
gerek görür ise bu hususu açıkça belirtmek suretiyle, o yer Cumhuriyet
başsavcılığından talepte bulunabilir; kamu davasının açılması için yeterli
nedenler bulunmazsa, istemi gerekçeli olarak reddeder; itiraz edeni giderlere
mahkûm eder ve dosyayı Cumhuriyet savcısına gönderir. Cumhuriyet savcısı,
kararı itiraz edene ve şüpheliye bildirir.
(4) (Değişik: 25/5/2005 – 5353/26 md.) Sulh ceza hâkimliği istemi
yerinde bulursa, Cumhuriyet savcısı iddianame düzenleyerek mahkemeye verir.
(5) Cumhuriyet savcısının kamu davasının açılmaması hususunda takdir
yetkisini kullandığı hâllerde bu madde hükmü uygulanmaz.
(6) (Değişik: 2/1/2017-KHK-680/11 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7072/10
md.) İtirazın reddedilmesi halinde aynı fiilden dolayı kamu davası
açılabilmesi için 172 nci maddenin ikinci fıkrası uygulanır.
İddianamenin iadesi
Sulh ceza hâkimliği, karar için soruşturmanın genişletilmesini gerekli görürse bunu açıkça belirterek o yer Cumhuriyet başsavcılığından isteyebilir. Yeterli neden yoksa istemi gerekçesiyle reddeder. İstemi yerinde bulursa Cumhuriyet savcısı iddianame düzenleyip mahkemeye verir. İtiraz reddedilirse aynı fiil için yeniden dava açılması, 173. maddenin altıncı fıkrasının yollamasıyla 172. maddenin ikinci fıkrasındaki yeni delil ve sulh ceza hâkimliği kararı şartına bağlıdır.
Başvuru yolu kararın türüne göre değişir. 173. maddenin beşinci fıkrası, Cumhuriyet savcısının kamu davasının açılmaması konusunda takdir yetkisini kullandığı hallerde bu maddedeki itiraz hükümlerinin uygulanmayacağını düzenler. Buna karşılık kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararına suçtan zarar gören veya şüpheli, 171. maddenin ikinci fıkrası uyarınca 173. madde hükümlerine göre itiraz edebilir.
Kovuşturmama kararına itiraz süresi ne kadardır?
Suçtan zarar gören, kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde, kararı veren savcının bağlı olduğu ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir.
Erteleme hangi suçlarda uygulanmaz?
Örgüt suçları ve örgüt faaliyeti kapsamındaki suçlar, göreve bağlı kamu görevlisi suçları, askerî suçlar ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar hakkında kamu davasının açılmasının ertelenmesi uygulanmaz.
Erteleme süresi suçsuz geçerse ne olur?
Beş yıllık erteleme süresi içinde kasıtlı bir suç işlenmezse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir; bu sürede zamanaşımı işlemez.
Kovuşturmama kararından sonra dava açılabilir mi?
Yeterli şüphe doğuran yeni delil elde edilmeden ve sulh ceza hâkimliği karar vermeden aynı fiilden kamu davası açılamaz. Etkin soruşturma yapılmadığına ilişkin kesinleşmiş AİHM kararı veya dostane çözüm ya da tek taraflı deklarasyonla düşme halinde ise kesinleşmeden itibaren üç ay içinde yeniden soruşturma istenebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy