Cumhurbaşkanı seçimi, 6271 sayılı Cumhurbaşkanı Seçimi Kanunu çerçevesinde genel, eşit ve gizli oyla, bütün yurtta aynı günde ve yargı yönetim ile denetimi altında yapılır. Seçim, beş yılda bir TBMM genel seçimiyle aynı günde gerçekleştirilir; ilk oylamada geçerli oyların salt çoğunluğunu alan aday Cumhurbaşkanı seçilir, bu çoğunluk sağlanamazsa iki aday arasında ikinci tura gidilir.
Seçimin Genel İlkeleri ve Takvimi
6271 sayılı Kanun'un 2. maddesi, Cumhurbaşkanı seçimini temel ilkelere bağlar: seçim genel, eşit ve gizli oy esasıyla yurt içinde aynı günde yapılır; tüm süreç yargı denetiminde yürütülür. Cumhurbaşkanı ile TBMM seçimleri beş yılda bir aynı tarihte gerçekleştirilir. Seçim sürecinin başından sonuna kadar Yüksek Seçim Kurulu, düzeni sağlamak ve seçimin dürüstlüğünü korumak amacıyla gerekli ilke kararlarını almaya, hatta kanunda öngörülen süreleri gerektiğinde kısaltmaya yetkilidir.
6271 sayılı Kanun'da özel hüküm bulunmayan durumlarda 298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun, 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu, 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu, 2972 sayılı Mahalli İdareler ile Mahalle Muhtarlıkları ve İhtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında Kanun ve 3376 sayılı Anayasa Değişikliklerinin Halkoyuna Sunulması Hakkında Kanun ile bunların ek ve değişikliklerinin bu Kanun'a aykırı olmayan hükümleri uygulanır.
Görev Süresi Sınırı ve Yeniden Aday Olma
Bir kimse en fazla iki defa Cumhurbaşkanı seçilebilir. Cumhurbaşkanının ikinci döneminde TBMM tarafından seçimlerin yenilenmesine karar verilmesi hâlinde ise Cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir. Seçimlerin yenilenmesine ilişkin bu karar 48 saat içinde Resmî Gazete'de yayımlanır; seçim, kararın verildiği günden sonra gelen 60. günü takip eden ilk Pazar günü TBMM genel seçimiyle birlikte yapılır.
Cumhurbaşkanlığı Makamının Boşalması
Cumhurbaşkanlığı makamı herhangi bir nedenle boşaldığında, TBMM genel seçimine ne kadar süre kaldığına göre farklı takvim kuralları uygulanır. TBMM genel seçimine bir yıl veya daha az süre kalmışsa Cumhurbaşkanı seçimi ayrıca yapılmaz; makamın boşaldığı günden sonra gelen 60. günü takip eden ilk Pazar günü TBMM genel seçimiyle birlikte gerçekleştirilir.
TBMM genel seçimine bir yıldan fazla süre kalması hâlinde ise Cumhurbaşkanı seçimi, makamın boşaldığı günden sonra gelen kırk beş gün içindeki son Pazar günü yapılır. Bu şekilde seçilen Cumhurbaşkanı TBMM seçim tarihine kadar görevine devam eder. Kalan süreyi tamamlayan Cumhurbaşkanı açısından bu süre dönemden sayılmaz.
Oylama Usulü: Birinci Tur, İkinci Tur ve Tek Aday
Genel oylamanın ilk turunda geçerli oyların salt çoğunluğunu alan aday Cumhurbaşkanı seçilir. İlk turda salt çoğunluk sağlanamazsa, bu oylamayı izleyen ikinci Pazar günü ikinci oylama yapılır. İkinci oylamaya yalnızca ilk turda en çok oy almış iki aday katılır; bu turda geçerli oyların çoğunluğunu alan aday seçilir. Cumhurbaşkanı seçilen kişinin varsa TBMM üyeliği sona erer.
İkinci oylamaya hak kazanan adaylardan birinin herhangi bir nedenle seçime katılamaması hâlinde, boşalan adaylığın birinci oylamadaki sıraya göre ikamesi suretiyle ikinci oylama yapılır. Ancak ikame, geçici sonuçların ilanını takip eden gün saat 17.00'ye kadar yapılabilir.
Oylamalara tek adayla gidilmesi hâlinde oylama referandum şeklinde yapılır ve adayın geçerli oyların salt çoğunluğunu alması gerekir. Aday bu çoğunluğu sağlayamazsa seçim yenilenir; kesin sonuçların ilanından sonra gelen 45. günü takip eden ilk Pazar günü yalnızca Cumhurbaşkanı seçimi yapılır.
Adaylık Koşulları
Cumhurbaşkanı seçilebilmek için kırk yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış TBMM üyesi olmak ya da bu niteliklere ek olarak milletvekili seçilme yeterliğine sahip Türk vatandaşı olmak gerekir. Milletvekili seçilme yeterliğinin ayrıntılı koşulları 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'nda düzenlenmektedir.
Aday Gösterme Hakkı
Cumhurbaşkanlığına aday gösterme hakkı; siyasi parti gruplarına, son milletvekili genel seçiminde toplam geçerli oyların tek başına ya da birlikte en az yüzde beşini almış siyasi partilere ve en az 100.000 seçmene tanınmıştır.
Seçim Finansmanı ve Bağış Kuralları
Adaylar yabancı devletlerden, uluslararası kuruluşlardan, tüzel kişilerden ve Türk uyrukluğunda olmayan gerçek kişilerden bağış ya da yardım alamaz. Her bir kişinin adaylara yapabileceği nakdi yardım, her bir tur için en yüksek Devlet memuruna mali haklar kapsamında fiilen yapılmakta olan ödemelerin bir aylık brüt tutarını aşamaz. Alınan bağış ve yardımlar veraset ve intikal vergisinden muaf tutulmuştur. Adaylar ödünç niteliğinde para kabul edemez.
Kamu Görevlilerinin Adaylıktan Sonra Göreve Dönüşü
Cumhurbaşkanı adayı gösterilen Devlet memurları ve diğer kamu görevlileri, adaylığı ya da seçimi kaybetmeleri hâlinde, Yüksek Seçim Kurulunca Cumhurbaşkanının seçildiğinin ilan edilmesini takip eden bir ay içinde başvurmaları kaydıyla eski görevlerine veya kazanılmış hak aylık derecelerindeki başka bir göreve dönebilir. Bu güvence; yüksek mahkeme üyeleri, hâkimler, savcılar ve bu meslekten sayılanlar ile subay ve astsubaylar için geçerli değildir.
Seçim Sonuçlarının İlanı ve Göreve Başlama
Cumhurbaşkanı seçiminin kesin sonuçları YSK tarafından TBMM Başkanlığı ile Cumhurbaşkanlığı Makamı'na bildirilir, kamuoyuna ilan edilir ve Resmî Gazete'de yayımlanır. Cumhurbaşkanınca atanan Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar, atanmalarını takip eden gün andiçerler.
Sık Sorulan Sorular
Cumhurbaşkanı seçiminde ikinci tur ne zaman yapılır?
İlk oylamada geçerli oyların salt çoğunluğunu alan aday bulunmazsa, bu oylamayı izleyen ikinci Pazar günü ikinci tur yapılır. İkinci tura yalnızca ilk turda en fazla oy almış iki aday katılır; bu turda çoğunluğu sağlayan aday Cumhurbaşkanı seçilir.
Cumhurbaşkanı kaç kez seçilebilir?
Bir kişi en fazla iki kez Cumhurbaşkanı seçilebilir. Yalnızca ikinci dönemde TBMM seçimleri yenilerse, mevcut Cumhurbaşkanı bir kez daha aday olabilir.
Cumhurbaşkanı adayı olmak için hangi şartlar aranır?
Kırk yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış TBMM üyesi olmak ya da bu niteliklere sahip olmanın yanı sıra milletvekili seçilme yeterliğini taşıyan Türk vatandaşı olmak gerekir.
Cumhurbaşkanlığına kim aday gösterebilir?
Siyasi parti grupları, son milletvekili seçiminde geçerli oyların en az yüzde beşini tek başına ya da birlikte almış siyasi partiler ve en az 100.000 seçmen aday gösterebilir.
Seçim tek adayla yapılırsa ne olur?
Tek adayla gidilen oylamada referandum usulü uygulanır. Aday geçerli oyların salt çoğunluğunu alamazsa seçim yenilenir; kesin sonuçların ilanından sonra gelen 45. günü izleyen ilk Pazar günü yalnızca Cumhurbaşkanı seçimi tekrar yapılır.
Cumhurbaşkanlığı makamı boşalırsa seçim nasıl yapılır?
Makamın boşaldığı tarihte TBMM genel seçimine bir yıl veya daha az süre kalmışsa, Cumhurbaşkanı seçimi makamın boşaldığı günden sonra gelen 60. günü izleyen ilk Pazar günü TBMM seçimiyle birlikte yapılır. TBMM seçimine bir yıldan fazla süre kalıyorsa Cumhurbaşkanı seçimi, makamın boşaldığı günden sonra gelen kırk beş gün içindeki son Pazar günü ayrıca yapılır; bu şekilde göreve gelen Cumhurbaşkanı TBMM seçim tarihine kadar görevini sürdürür ve bu süre dönemden sayılmaz.
Adaylar seçim kampanyası için yurt dışından bağış alabilir mi?
Hayır. Yabancı devletlerden, uluslararası kuruluşlardan, tüzel kişilerden ve Türk uyrukluğunda olmayan gerçek kişilerden bağış ya da yardım alınması yasaktır.
Aday olan kamu görevlisi seçimi kaybederse görevine döner mi?
Yüksek mahkeme üyeleri, hâkimler, savcılar, subay ve astsubaylar dışındaki Devlet memurları ve kamu görevlileri, adaylığı veya seçimi kaybetmeleri hâlinde, Yüksek Seçim Kurulunca Cumhurbaşkanının seçildiğinin ilan edilmesini takip eden bir ay içinde başvurmaları kaydıyla eski görevlerine veya aynı derecedeki başka bir göreve dönebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy