Hukuk, toplumsal sözleşme düşüncesine dayanan ve genel çerçeveyi belirleyen kurallar bütünü olarak biçimsel bir düzen aracı niteliği taşır. Yapılabilir ve yapılamaz olan davranış sınırlarını çizen bu yapı, belirli şartlar gerçekleştiğinde nasıl hareket edilmesi gerektiğini gösteren kural ilişkilerine dayanır. İnsanın insansal olanaklarını geliştirebilmesi ve başkalarının da bu olanaklara erişmesine katkı sağlayabilmesi ise hukukun insan hakları zemininde şekillenmesini ve özgür bireyin etik olma hakkının korunmasını gerektirir.
Hukuk Normlarının Biçimsel Niteliği ve Doğa Yasalarından Ayrımı
Doğa yasaları nedensellik bağı çerçevesinde bir olayın ardından diğerinin zorunlu olarak meydana geleceğini varsayar ve olan durumu yansıtır. Hukuk normları ise belirli koşullar gerçekleştiğinde belirli bir sonucun ortaya çıkması gerektiğini bildiren kurallardan oluşur. Normatif bir yapı sunan hukuk, toplumsal düzenin genel çerçevesini belirleyerek bireylerin davranışlarına yönelik biçimsel sınırlar koyar.
Toplumsal İlişki Normları ve Etik Sorumluluk
Toplumsal düzeni temin etmek için türetilen kurallar, etik ilişkileri değil toplumsal ilişkileri ve kişilerin üstlendikleri rollere özgü davranışları düzenler. Belirli bir rolü üstlenen kişinin bu rolün gerektirdiği normlara göre hareket etmesi beklenirken, bu yaklaşım ezbere değerlendirmelere ve bağdaşmaz normların geçerlilik kazanmasına ortam hazırlayabilir. Hukuk normunun öncelikle etik olma sorumluluğu taşımayan veya bu gerekliliğin farkında olmayan kişilerin eylemlerine yönelmesi, hukuk ile gündelik yaşam arasındaki gerilimin temelinde özgür olmayan kişilerin yer almasına neden olur.
Pozitif Hukukun Temelinde İnsan Hakları ve Adaletsizlik
Pozitif hukuk normlarının kaçınılmaz biçimde çatışan bireysel ve grupsal çıkarların korunduğu bir alana dönüşmemesi için temel öncüllerini doğrudan veya dolaylı olarak insan hakları normlarından alması gerekir. İnsan hakları, insanların insansal olanaklarını gerçekleştirmesini sağlayacak muameleyi dile getiren; toplumsal düzenlemeye, hukuka ve siyasete etik talepler getiren ilkelerdir. Mevcut koşulların kişilerin veya grupların insansal olanaklarını gerçekleştirmesine elverişsiz olması veya buna doğrudan ya da dolaylı engel oluşturması ise adaletsizlik durumunu oluşturur.
Yasa Koyucunun Rolü ve Etik Olma Hakkının Korunması
Günümüzde hukukun enerjisini büyük ölçüde özgür olmayan kişilerin eylemleriyle karmaşıklaşan sorunları düzenlemeye harcamasının yanında, hukuku ilgilendiren özel durumlarda özgür bireyin etik olma hakkını koruyacak düzenlemeler de yapması gerektiği ileri sürülebilir. Özgür insanın olanaklarını gerçekleştirmesini ve başkalarının da gerçekleştirmesine yardımcı olma sorumluluğundan doğan bu hakkın korunması, yasa yapanların da özgür kişiler olmasını gerekli kılar.
Etik olma hakkı hukuk düzeninden ne talep eder?
Etik olma hakkı, yasa koyucunun özgür bireylerin kendi insansal olanaklarını gerçekleştirmesini ve başkalarının da bu olanakları hayata geçirmesine yardımcı olmasını koruyacak yasal düzenlemeler yapmasını talep eder.
Hukuk kuralları ile doğa yasaları arasındaki fark nedir?
Doğa yasaları nedensel zorunlulukla olanı gösterirken, hukuk normları belirli şartlar oluştuğunda ne yapılması gerektiğini ve olması gerekeni ifade eder.
Pozitif hukuk normları neden insan haklarına dayanmalıdır?
Pozitif hukuk kurallarının çatışan kişisel ve grupsal çıkarların korunduğu bir zemine dönüşmemesi için temel normatif öncüllerini insan haklarından alması gerekir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy