Çocuk Teslimi ve Kişisel İlişki Süreci Nasıl İşler

Aile mahkemesince verilen çocuk teslimi veya çocukla kişisel ilişki kurulması ilamı ve tedbir kararı, Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğünce uygulanır. Ölçü, çocuğun üstün yararıdır. İşlem, müdürlüğün belirlediği teslim mekânında yapılır. Teslim mekânı, kararın yerine getirildiği ve çocuk dostu biçimde düzenlenen ortamdır. Çocuk teslimi, velayete ilişkin ilam veya tedbire dayanır ve süreklilik taşımayan biçimde çocuğun yükümlüden alınıp hak sahibine verilmesidir. Kişisel ilişki, velayeti altında bulunmayan veya çocuğun kendisine bırakılmadığı anne, baba ya da başka bir kişinin çocukla sınırlı süre görüşmesi veya birlikte kalmasıdır. Bu sürenin ölçüsü tanımda ayrıca konulmaz; ilam veya tedbir kararındaki belirlemeye bağlıdır.

Çocuk, hak sahibi ve yükümlü

Çocuk Teslimi ve Çocukla Kişisel İlişki Kurulmasına İlişkin İlam ve Tedbir Kararlarının Yerine Getirilmesine Dair Yönetmelikte çocuk, daha erken yaşta ergin olma hâli dışında on sekiz yaşını doldurmamış kişidir. Hak sahibi, çocuk tesliminde velayetin verildiği kişidir. Kişisel ilişki işleminde hak sahibi, velayeti elinde bulunmayan veya çocuğun yanına bırakılmadığı hâlde çocukla kişisel ilişki kuran kişidir. Yükümlü, ilam veya tedbir uyarınca çocuğu teslim etmesi gereken kişidir. Hak sahibinin kim olduğu, işin çocuk teslimi mi yoksa kişisel ilişki mi olduğuna göre değişir.

Görevli müdürlük ve uzmanlar

Müdürlükte müdür, yeteri kadar müdür yardımcısı ve personel ile psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı görev yapar. Bu görevlendirmeyi Adalet Bakanlığı yapar. Müdürlüğün olmadığı yerde aynı kapsamdaki işler, Bakanlığın belirlediği hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğünce görülür. Hüküm müdürlük bulunmayan yeri ayrı düzenlediği için her yerde müdürlük bulunduğu sonucu bu fıkradan çıkmaz. İlam ve tedbirin yerine getirilmesinde yetkili birim, çocuğun yerleşim yerindeki müdürlüktür.

Kararı uygulayanlar, müdürlüğün görevlendirdiği psikolog, pedagog, sosyal çalışmacı, çocuk gelişimci ve rehber öğretmen gibi uzmanlardır. Uzmanın bulunmadığı yerde uygulama öğretmen aracılığıyla yapılır. Müdürlük talep ettiğinde valilik, kamu kurum ve kuruluşlarında çalışan ve beşinci fıkrada sayılan uzmanlardan bir görevli listesi oluşturur. Uzman sayısı yeterli değilse öğretmenler de listeye girer. Listede kimlerin hangi yerde ve hangi tarihte görev yapacağını müdürlük belirler. Yönetmelikte uzman, müdürlükte psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı olarak çalışanlar ile valilik listesindeki kamu görevlisi psikolog, pedagog, sosyal çalışmacı, çocuk gelişimci ve rehber öğretmenlerdir. Bakanlıkça müdürlükte görevlendirilen kişiler ile kararı yerine getiren uzman çevresi aynı fıkrada sayılmaz.

Teslim mekânı

Müdürlüğün talebi üzerine valilik ve belediye elverişli teslim mekânı belirler; mekân yoksa oluşturur. Araç tahsis edilir ve sürücü görevlendirilir. Mekânın belirlenmesinde, oluşturulmasında, tefrişinde, güvenliğinin sağlanmasında ve hizmetin sunulmasında kamu kurum ve kuruluşları ile belediyeler müdürlüğe her türlü desteği vermekle yükümlüdür. Hafta sonu ve resmî tatilde işlemi yerine getirmek üzere uzman ve öğretmen görevlendirilmesi de öngörülmüştür. Bu görevlendirme, her işlemin hafta sonu veya resmî tatilde yapılmasını zorunlu kılmaz.

Kişisel ilişkide başvuru ve teslim emri

Çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair ilam veya tedbir, yükümlüsü tarafından rızasıyla yerine getirilmezse hak sahibi müdürlüğe başvurabilir. Bu fıkra, çocuk teslimi ilamının ilk başvuru yolunu düzenlemez. Talebi alan müdürlük her türlü iletişim aracıyla yükümlüye ulaşır. Kararda yazılı gün ve saatte çocuğun, hak sahibine verilmek üzere müdürlüğün belirlediği yere getirilmesi derhâl bildirilir. Bildirimin yapıldığı veya yükümlüye ulaşılamadığı tutanağa bağlanır.

Yükümlüye ulaşılamazsa, yükümlü çocuğu getirmeyeceğini bildirirse veya çocuğu belirlenen yere getirmezse müdürlük derhâl çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair teslim emri gönderir. Emir, 7201 sayılı Kanun hükümlerine göre yükümlüye tebliğ edilir. Emirde, karardaki gün ve saatte, gün ve saat belirtilmemişse müdürlüğün belirlediği gün ve saatte çocuğun emirde gösterilen yere getirilmesinin zorunlu olduğu yer alır. Çocuğu getirmeyi engelleyecek derecede haklı bir mazeret varsa yükümlünün, teslim gününden önce müdürlüğe bildirimde bulunarak çocuğun müdürlükçe alınmasını talep etmesi gerekir. Haklı mazeret sayılan hâller bu bentte tek tek sayılmaz. Emir tebliğ edildikten sonraki dönemde de çocuğu getirme ve mazereti bildirerek alınmasını isteme yükümlülüğü sürer; bunun için yeniden emir çıkarılmaz.

Emirde, gereğinin yerine getirilmemesi hâlinde disiplin hapsiyle cezalandırılacağı da bildirilir. Bu cümle hapis süresini göstermez. Yerleşim yeri veya iletişim bilgisi değişirse yeni adres ya da iletişim bilgisi müdürlüğe derhâl bildirilir. Müdürlüğün iş ve işlemlerine karşı, öğrenme veya tebliğ tarihinden itibaren bir hafta içinde, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesine şikâyet edilebileceği de emirde yer alır.

Çocuğun verilmesi ve geri getirilmesi

Çocuk, müdürlüğün gösterdiği yere getirildiğinde hak sahibine verilir. Hak sahibine tutanakla tebliğ edilenler şunlardır: ilam veya tedbirde yazılı süre sona erince çocuğu belirlenen yere geri getirme zorunluluğu; çocuğun getirilmemesi ya da hak sahibinden doğmayan makul sebepler dışında geç getirilmesi hâlinde disiplin hapsi ve suç duyurusu. Disiplin hapsinin süresi bu hükümde gösterilmez.

Çocuk belirlenen yere getirilmezse müdürlük hak sahibi hakkında suç duyurusunda bulunur ve sonraki süreç hakkında yükümlüyü bilgilendirir. Suç duyurusunun hangi suça ilişkin olduğu bu hükümde açıklanmaz.

Kişisel ilişkiden sonra hak sahibi çocuğu teslim yerine getirir. Çocuk yükümlüye veya yükümlünün belirlediği kişiye verilemezse çocuk hak sahibinde bırakılır. Bu da mümkün olmazsa müdürlüğün talebi üzerine aile ve sosyal hizmetler il müdürlüğü, çocuğun geçici olarak barınmasına yönelik tedbir alır. Geçici barınmanın süresi ve biçimi bu hükümde gösterilmez. Yükümlü haklı mazereti nedeniyle çocuğun müdürlükçe alınmasını isterse çocuk, gerektiğinde hak sahibi de hazır bulunarak, müdürlük tarafından yükümlüden alınıp hak sahibine teslim edilir.

Kırk sekiz saat bildirimi ve dosyanın kapanması

Kişisel ilişkiye dair teslim emri yükümlüye tebliğ edildikten sonraki dönemde hak sahibi, teslim saatinden en az kırk sekiz saat önce çocuğu teslim almaya geleceğini müdürlüğe bildirmek zorundadır. Bildirim yazılı olarak, elektronik ortamda veya başvuru aşamasında beyan edilen iletişim kanalıyla yapılır. Hak sahibi bildirim yapmazsa veya gelemeyeceğini bildirirse bu husus yükümlüye bildirilir. Aynı bildirimde, çocuğu emirde belirtilen yere getirme zorunluluğunun bulunmadığı da belirtilir. İşlemler tutanak altına alınır.

Dosyanın kapanması, hak sahibinin geliş haberini önceden vermiş olmasına bağlıdır. Haber verilmesine rağmen haklı mazeret bulunmaksızın üst üste iki teslimde ya da aynı yıl içinde üç teslimde gelinmezse müdürlük dosyayı işlemden kaldırır ve teslim emrini hükümsüz bırakır. Karar her iki tarafa tebliğ edilir. Haber hiç verilmediğinde veya gelinemeyeceği önceden söylendiğinde sonuç başkadır; o teslim için yükümlünün çocuğu getirme zorunluluğu doğmaz.

Yükümlü, emrin tebliğinden itibaren en az bir yıl emre uygun davranır ve bundan sonra da kişisel ilişkiye dair mahkeme kararına uyacağını üstlenirse müdürlük dosyayı kapatıp emri hükümsüz bırakabilir. Bu yol zorunlu değildir; müdürlük ilgili uzmanın görüşünü de alır. Hak sahibinin gelmemesine bağlanan kapanmadan farkı, orada karar verilir denmesi, burada ise karar verebilir denmesi ve uzman görüşünün aranmasıdır. Karar iki tarafa tebliğ edilir. Yükümlü verdiği sözü tutmazsa hak sahibi isterse yükümlüye yeniden ve doğrudan teslim emri tebliğ edilir. Bu doğrudan tebliğ, emir tebliğ edildikten sonraki dönem için yeni emir çıkarılmaması kuralının dışında kalan ayrı bir durumdur.

Yer değişikliği, gizlilik kararı ve danışmanlık

Çocuk başka bir yerleşim yerine geçerse dosya kendiliğinden o yerin müdürlüğüne gider. Yeni müdürlük başlamış işlemlere ara vermeden sürdürür. Mevcut teslim emrinden yükümlüye ayrıca bildirilen tek husus, teslimin artık yapılacağı yerdir. Hak sahibi de yer değişikliğinden her türlü iletişim aracıyla haberdar edilir. Taraflardan biri hakkında 8/3/2012 tarihli ve 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun kapsamında gizlilik kararı veya başka bir tedbir varsa teslim bu kararlar gözetilerek yürütülür.

Kişisel ilişki işlemlerinin çocuğun üstün yararını koruyacak biçimde yapılabilmesi için müdürlük önerirse aile mahkemesi, çocuk, hak sahibi veya yükümlü hakkında danışmanlık tedbiri uygulanmasına karar verebilir. Hüküm, mahkemenin tedbirini uygulamasını zorunlu tutmaz. Yükümlünün teslim emrine aykırı ilk hareketinde müdürlük, yükümlü hakkında danışmanlık tedbiri uygulanmasını aile mahkemesinden talep eder. Müdürlüğün talep etmesi, mahkemenin tedbire karar vereceği anlamına gelmez.

Müdürlük işlemine şikâyet ve itiraz

Çocuk teslimi ve çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair ilam veya tedbir kararlarının yerine getirilmesine ilişkin müdürlük işlem ve kararlarına karşı, öğrenme veya tebliğ tarihinden itibaren bir hafta içinde şikâyet edilebilir. Şikâyet, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesine yapılır. Mahkeme, yapılan işlemlerin yerine getirilmesini durdurabilir ve dosya üzerinden veya gerektiğinde ilgilileri dinleyerek ivedilikle karar verir. Yerine getirmenin durdurulması her şikâyette zorunlu diye yazılmamıştır.

Şikâyet üzerine verilen karara karşı tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir. Mahkeme dosyayı ivedilikle gönderir. O yerde birden fazla aile mahkemesi dairesi varsa dosya, numara olarak kendisini izleyen daireye; son numaralı daire için birinci daireye gider. O yerde tek daire varsa dosya asliye hukuk mahkemesine gönderilir. Aile mahkemesi hâkimi ile asliye hukuk mahkemesi hâkimi aynı kişi ise dosya en yakın aile mahkemesine veya asliye hukuk mahkemesine gönderilir. İtiraz mercii bir hafta içinde karar verir. İtirazı yerinde görürse işin esası hakkında karar verir. İtiraz üzerine verilen karar kesindir.

İlam veya tedbir kararını rızasıyla yerine getirdiğini ileri süren yükümlü, ikinci fıkra uyarınca yapılan bildirimin haksız olduğunu süresi içinde şikâyet yoluyla ileri sürebilir. Bu bildirim yapılamamışsa, üçüncü fıkra uyarınca gönderilen teslim emrinin haksız olduğunu süresi içinde şikâyet edebilir. Bu hüküm şikâyet süresini gün sayısı olarak yazmaz. Emirde bildirilen bir hafta, müdürlükçe yapılan iş ve işlemlere karşı, öğrenme veya tebliğden itibaren işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesine şikâyete ilişkindir. Bir hafta, rızayla yerine getirme iddiasına dayanan şikâyete hükmün kendi cümlesinde bağlanmamıştır.

Teslim emrine aykırılıkta disiplin hapsi

Çocuk teslimine ilişkin emre uymayan veya emrin yerine getirilmesini engelleyen kişi, şikâyet bir ay içinde yapılırsa ve fiil ayrıca suç oluştursa bile üç ayı aşmayan disiplin hapsiyle cezalandırılır. Kişisel ilişkiye ilişkin emre aykırılık ve bu emri engelleme, aynı bir aylık şikâyetle üç günden on güne kadar disiplin hapsini gerektirir. Bu ikinci durumda ne fiilin suç oluşturmasına rağmen ibaresi ne de üç aya kadar hapis vardır. Kişisel ilişki için çocuğu alan hak sahibi, ilam veya tedbirdeki süre bitince çocuğu belirlenen yere geri getirmezse, yine bir ay içinde yapılacak şikâyetle ve fiil suç oluştursa bile üç aya kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır. Bu son hüküm geç getirmeyi ayrı bir hâl olarak yazmaz. Bir aylık şikâyetin hangi günden işleyeceği üç fıkrada da belirtilmez.

Teslim sırasında hak sahibine yapılan bildirim, çocuğun getirilmemesi yanında, kendisinden kaynaklanmayan makul sebepler dışında geç getirilmesini de disiplin hapsi ve suç duyurusu ihtarı olarak tutanağa bağlar. Sürenin bitiminde çocuğu getirmemeyi cezalandıran hüküm ise geç getirmeyi ayrı bir hâl olarak yazmaz. Bu nedenle geç getirme, sürenin bitiminde getirmeme ile aynı disiplin hapsi sonucuna kendiliğinden bağlanamaz. Suç duyurusunun disiplin hapsiyle birlikte doğuracağı sonuç da aynı hükümde açıklanmış değildir.

Bu şikâyette görevli ve yetkili mahkeme, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesidir. Şikâyet olunana, şikâyet dilekçesiyle birlikte duruşma gün ve saatini bildiren davetiye gönderilir. Davetiyede, savunma ve delillerin duruşma gününe kadar bildirilmesi gerektiği ve duruşmaya gelinmezse yargılamaya yoklukta devam edilerek karar verileceği ihtar olunur. Mahkeme, duruşmaya gelen şikâyet olunanın 5271 sayılı Kanun'un 147 nci maddesinde belirtilen haklarını hatırlatarak savunmasını alır, gerekli araştırmayı yapar ve dosyadaki delilleri değerlendirir. Teslim emrine aykırılık, emrin yerine getirilmesinin engellenmesi veya sürenin bitiminde çocuğun belirlenen yere getirilmemesi tespit edilirse disiplin hapsine karar verilir. Aksi takdirde şikâyet reddedilir.

Disiplin hapsi kararları kesinleştikten sonra Cumhuriyet başsavcılığı tarafından infaz edilir. Bu kararlar, kesinleştikleri tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra yerine getirilemez. İki yıl, fiilin veya şikâyetin tarihinden değil, kararın kesinleştiği tarihten işler. Şikâyetten vazgeçilirse dava ve bütün sonuçlarıyla beraber ceza düşer. Birinci ve üçüncü fıkralar bakımından çocuğun velayet hakkı sahibine teslim edilmesi de aynı sonucu doğurur. Teslim nedeniyle düşme, üç günden on güne kadar disiplin hapsini öngören ikinci fıkraya kendiliğinden yayılmaz. Aile mahkemesinin bu hükümler uyarınca verdiği kararlara karşı, 41/E maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca itiraz edilebilir. Bu yolun süresi, tebliğden itibaren iki haftadır.

Yargı yerinin belirlendiği kararlar

Yargıtay 5. Hukuk Dairesinin 2024/11480 esas ve 2025/3655 karar sayılı dosyasında sonuç, yargı yerinin belirlenmesinden ibarettir. Daire, Ardahan 2. Asliye Hukuk Mahkemesini aile mahkemesi sıfatıyla göstermiştir. Dayanak olarak 6100 sayılı Kanun'un 21 ve 22 nci maddeleri ile 5235 sayılı Kanun'un 36 ncı maddesinin üçüncü fıkrası anılmıştır. Karar 18.03.2025 tarihlidir, oy birliğiyle verilmiştir ve kesindir. Kişisel ilişkinin veya tedbir isteminin esası bu kararda çözülmemiştir. Görev ve yetki bakımından kanun, işlemi yapan müdürlüğün bulunduğu yer aile mahkemesini gösterir.

Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, 2023/3396 esas ve 2023/7300 karar sayılı dosyada Mudanya İcra Ceza Mahkemesini 18.09.2023 tarihinde oy birliğiyle ve kesin olarak yargı yeri olarak belirlemiştir. Şikâyete konu fiil 12.09.2022 tarihinden önce gerçekleşmiştir. Bu tarihten itibaren Mudanya'da çocuk teslimi veya çocukla kişisel ilişki kurulmasına dair kararların adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirileceğine ilişkin duyuru ele alınmıştır. Daire, 5395 sayılı Kanun'a eklenen geçici 2 nci maddeye göre, maddenin yürürlüğe girdiği tarihten önce gerçekleşen ve 2004 sayılı Kanun'un mülga 341 inci maddesi kapsamında kalan eylemlere ilişkin şikâyetlerin icra mahkemelerince sonuçlandırılacağı sınırını bu dosyaya uygulamıştır. Karar cezalandırma veya beraat hükmü içermez. 12.09.2022 tarihi bu dosyadaki Mudanya duyurusuna bağlıdır; ülke geneli için bir yürürlük günü değildir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 2023/8585 esas ve 2023/5484 karar sayılı dosyada, kişisel ilişkiye muhalefet hâlinde disiplin hapsi ihtarı içeren muhtıra çıkarılması talebinin reddine karşı yapılan şikâyeti incelemiştir. Bölge adliye mahkemesi kararını, kararda belirtilen gerekçeler yönünden usul ve kanuna uygun bulmuş; davacı vekilinin temyiz nedenlerini bozmayı gerektirecek nitelikte görmemiştir. 6100 sayılı Kanun'un 370 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca bölge adliye mahkemesi kararının onanmasına 22.11.2023 tarihinde oy birliğiyle karar verilmiştir. Onama, muhtıra çıkarılmasına veya disiplin hapsi uygulanmasına hükmetmez.

Yönetmeliğin çerçevesi

Çocuk Teslimi ve Çocukla Kişisel İlişki Kurulmasına İlişkin İlam ve Tedbir Kararlarının Yerine Getirilmesine Dair Yönetmelik; görevli ve yetkili birimler ile görev ve sorumlulukları, teslim mekânlarının oluşturulmasını, ilam veya tedbir kararlarının yerine getirilme usulünü, şikâyet ve itirazı, diğer kurumlarla iş birliğini, eğitim ve denetimi ve hizmetin izlenmesini kapsar. Şikâyet ve itirazın süreleri ile itiraz mercii, Kanunun 41/E maddesinde ayrıca gösterilmiştir.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy