Ceza muhakemesinde kamu davası açılana kadar yürütülen soruşturma işlemlerinde gizlilik temel kuraldır. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 157 düzenlemesine göre, kanunun başka hüküm koyduğu durumlar saklı tutulmak ve savunma haklarına zarar vermemek kaydıyla soruşturma evresindeki usul işlemleri gizli yürütülür. Bu çerçeve, soruşturmanın yetkisiz kişilere ve kamuoyuna kapalı tutulmasını hedefler.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 157Kaynağı aç
savunma haklarına zarar vermemek koşuluyla soruşturma evresindeki usul
işlemleri gizlidir.
İhbar ve şikâyet
Soruşturmanın Gizliliği İlkesinin Dayandığı Amaçlar
Soruşturma işlemlerinin kamuya karşı gizli tutulması, ceza adaletinde doğruluk, dürüstlük ve maddi gerçeğe ulaşma ilkelerinin güvenceye alınması amacına dayanır. Bu ilke aynı zamanda, hakkında soruşturma yürütülen kişinin kesin hüküm verilinceye kadar masum sayılmasını emreden suçsuzluk karinesinin fiilen korunması bakımından zorunlu bir işlev üstlenir.
Gizlilik Kuralının İhlali ve Cezai Yaptırım
Soruşturma evresinde yürütülen usul işlemlerine katılan kişilerin gizlilik kuralını ihlal etmeleri durumunda tatbik edilecek yaptırımlar 5271 sayılı Kanunun 157 nci maddesinde ayrıca düzenlenmemiştir. Kanunlaşma sürecinde tasarıda bulunan ceza fıkrası, ceza normlarının 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alması esası gözetilerek metinden çıkarılmıştır. Bu nedenle usul işlemlerine iştirak edenlerin gizliliği zedeleyen fiilleri Türk Ceza Kanunu hükümleri kapsamında cezalandırılır.
Müdafiin Dosya İnceleme Yetkisi ve Kısıtlama Şartları
Soruşturmanın gizliliği savunma haklarını ortadan kaldıracak şekilde uygulanamaz. 5271 sayılı Kanun m. 153/1 hükmü gereğince müdafi, soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleme ve dilediği belgelerin örneğini harç ödemeksizin alma hakkına sahiptir. Kanunun 157 nci maddesi de savunma haklarına halel gelmemesi koşulunu açıkça korur.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 153Kaynağı aç
(1) Müdafi, soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve
istediği belgelerin bir örneğini harçsız olarak alabilir.
(2) Müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma
yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise Cumhuriyet
savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Bu karar ancak
aşağıda sayılan suçlara ilişkin yürütülen soruşturmalarda verilebilir:
a) 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alan;
1. Kasten öldürme (madde 81, 82, 83),
2. Cinsel saldırı (birinci fıkra hariç, madde 102),
3. Çocukların cinsel istismarı (madde 103),
4. Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (madde 188),
5. Suç işlemek amacıyla örgüt kurma (madde 220),
6. Devletin Güvenliğine Karşı Suçlar (madde 302, 303, 304, 307, 308),
7. Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine Karşı Suçlar (madde 309, 310,
311, 312, 313, 314, 315, 316),
8. Devlet Sırlarına Karşı Suçlar ve Casusluk (madde 326, 327, 328, 329,
330, 331, 333, 334, 335, 336, 337).
b) 10/7/1953 tarihli ve 6136 sayılı Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer
Aletler Hakkında Kanunda tanımlanan silah kaçakçılığı (madde 12) suçları.
c) 19/10/2005 tarihli ve 5411 sayılı Bankacılık Kanununun 160 ıncı
maddesinde tanımlanan zimmet suçu.
d) 21/3/2007 tarihli ve 5607 sayılı
Kaçakçılıkla Mücadele Kanununda tanımlanan suçlar.
(3) Yakalanan kişinin veya şüphelinin ifadesini içeren tutanak ile
bilirkişi raporları ve adı geçenlerin hazır bulunmaya yetkili oldukları diğer
adli işlemlere ilişkin tutanaklar hakkında, ikinci fıkra hükmü uygulanmaz.
(4) Müdafi, iddianamenin mahkeme tarafından kabul edildiği tarihten
itibaren dosya içeriğini ve muhafaza altına alınmış delilleri inceleyebilir;
bütün tutanak ve belgelerin örneklerini harçsız olarak alabilir.
(5) Bu maddenin içerdiği haklardan suçtan zarar görenin vekili de
yararlanır.
Müdafi ile görüşme
Müdafiin inceleme ve örnek alma yetkisi belirli şartlarda daraltılabilir. 5271 sayılı Kanun m. 153/2 uyarınca, yürütülen incelemenin amacını tehlikeye düşürebilecek durumlarda ve yalnızca maddede sınırlı olarak sayılan katalog suçlara ilişkin soruşturmalarda, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla dosya inceleme veya belge örneği alma yetkisi kısıtlanabilir.
Hâkim tarafından kısıtlama kararı verilmiş olsa dahi savunmanın temelini oluşturan belirli belgeler bu yasağın haricindedir. 5271 sayılı Kanun m. 153/3 gereğince yakalanan kişinin veya şüphelinin ifade tutanakları, bilirkişi raporları ve bu kişilerin hazır bulunmaya yetkili oldukları diğer adli işlem tutanakları kısıtlama kapsamına alınamaz.
Soruşturma evresinde getirilen kısıtlamalar kovuşturma aşamasına geçişle birlikte sona erer. 5271 sayılı Kanun m. 153/4 hükmü doğrultusunda, iddianamenin mahkeme tarafından kabul edildiği andan itibaren müdafi, dosya muhtevasını ve muhafaza altına alınan delilleri serbestçe inceleyebilir; tüm tutanak ve evrakın birer suretini harçsız alabilir.
Mağdur, Şikâyetçi ve Suçtan Zarar Görenin Hakları
Dosyaya erişim imkânı yalnızca savunma makamıyla sınırlı tutulmamıştır. 5271 sayılı Kanun m. 153/5 uyarınca müdafie tanınan dosya inceleme ve belge sureti alma haklarından suçtan zarar görenin vekili de aynı koşullarla yararlanır.
Ayrıca 5271 sayılı Kanun m. 234/1-a-2 gereğince mağdur ve şikâyetçi, soruşturmanın gizliliğini ve amacını zedelememek kaydıyla Cumhuriyet savcısından evrak örneği talep edebilir. Kanunun 234/1-a-4 bendi kapsamında ise vekili vasıtasıyla, 153 üncü maddedeki usule uyulmak suretiyle soruşturma belgelerini ve elkoyulan veya muhafaza altına alınan eşyayı inceletebilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 234Kaynağı aç
a) Soruşturma evresinde;
1. Delillerin toplanmasını isteme,
2. Soruşturmanın gizlilik ve amacını bozmamak koşuluyla Cumhuriyet
savcısından belge örneği isteme,
3. (Değişik: 24/7/2008-5793/40 md.) Vekili bulunmaması halinde, cinsel
saldırı, çocukların cinsel istismarı veya ısrarlı takip suçları ile kadına
karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş
yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda, baro tarafından kendisine
avukat görevlendirilmesini isteme,
4. 153 üncü maddeye uygun olmak koşuluyla vekili aracılığı ile soruşturma
belgelerini ve elkonulan ve muhafazaya alınan eşyayı inceletme,
5. Cumhuriyet savcısının, kovuşturmaya yer olmadığı yönündeki kararına
kanunda yazılı usule göre itiraz hakkını kullanma.
b) Kovuşturma evresinde;
1. Duruşmadan haberdar edilme,
2. Kamu davasına katılma,
3. Tutanak ve belgelerden örnek isteme,[81]
4. Tanıkların davetini isteme,
5. (Değişik: 24/7/2008-5793/40 md.) Vekili bulunmaması halinde, cinsel
saldırı, çocukların cinsel istismarı veya ısrarlı takip suçları ile kadına
karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş
yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda, baro tarafından kendisine
avukat görevlendirilmesini isteme,
6. Davaya katılmış olma koşuluyla davayı sonuçlandıran kararlara karşı
kanun yollarına başvurma.
(2) Mağdur, onsekiz yaşını doldurmamış, sağır veya dilsiz ya da meramını
ifade edemeyecek derecede malûl olur ve bir vekili de bulunmazsa, istemi
aranmaksızın bir vekil görevlendirilir.
(3) Bu haklar, suçun mağdurları ile şikâyetçiye anlatılıp açıklanır ve bu
husus tutanağa yazılır.
(4) (Ek:17/10/2019-7188/21 md.) Soruşturma veya kovuşturma
evresinde, dava nakli veya adlî tıp işlemleri nedeniyle yerleşim yeri dışında
bir yere gitme zorunluluğu doğması hâlinde mağdurun yapmış olduğu konaklama,
iaşe ve ulaşım giderleri, 10/2/1954 tarihli ve 6245 sayılı Harcırah Kanunu
hükümlerine göre Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır.
Mağdur ile şikâyetçinin davete uymamaları
CMK 157 uyarınca soruşturmanın gizliliği neleri kapsar?
5271 sayılı Kanun m. 157 uyarınca, kanunun açıkça başka hüküm koyduğu haller saklı kalmak ve savunma haklarına zarar vermemek şartıyla soruşturma evresindeki bütün usul işlemleri gizlidir.
Dosyada kısıtlama kararı varken müdafi hangi evrakı alabilir?
5271 sayılı Kanun m. 153/3 uyarınca kısıtlama kararı bulunsa dahi şüphelinin veya yakalanan kişinin ifadesini içeren tutanak, bilirkişi raporları ve hazır bulunmaya yetkili olunan adli işlemlere dair tutanaklar kısıtlama dışındadır.
Soruşturma dosyasındaki kısıtlama ne zaman kalkar?
5271 sayılı Kanun m. 153/4 gereğince iddianamenin mahkemece kabul edilmesiyle birlikte kısıtlama kendiliğinden kalkar ve müdafi dosya içeriği ile delilleri harçsız inceleyip örnek alabilir.
Mağdur soruşturma aşamasında savcılıktan belge alabilir mi?
5271 sayılı Kanun m. 234/1-a-2 uyarınca mağdur ve şikâyetçi, soruşturmanın gizlilik ve amacını bozmamak kaydıyla Cumhuriyet savcısından belge örneği isteyebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy