Müdafiin Dosya İnceleme ve Örnek Alma Yetkisi
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 153. maddesinin birinci fıkrası uyarınca müdafi, soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve istediği belgelerin bir örneğini harçsız olarak alabilir. Bu düzenleme, soruşturma evresinde savunma hakkının etkin şekilde kullanılabilmesi için dosya içeriğine erişimi kanuni güvenceye bağlamaktadır. Kanunun 153. maddesinin beşinci fıkrası uyarınca, bu maddede düzenlenen haklardan suçtan zarar görenin vekili de aynı şekilde yararlanır.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 153Kaynağı aç
(1) Müdafi, soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve
istediği belgelerin bir örneğini harçsız olarak alabilir.
(2) Müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma
yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise Cumhuriyet
savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Bu karar ancak
aşağıda sayılan suçlara ilişkin yürütülen soruşturmalarda verilebilir:
a) 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alan;
1. Kasten öldürme (madde 81, 82, 83),
2. Cinsel saldırı (birinci fıkra hariç, madde 102),
3. Çocukların cinsel istismarı (madde 103),
4. Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (madde 188),
5. Suç işlemek amacıyla örgüt kurma (madde 220),
6. Devletin Güvenliğine Karşı Suçlar (madde 302, 303, 304, 307, 308),
7. Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine Karşı Suçlar (madde 309, 310,
311, 312, 313, 314, 315, 316),
8. Devlet Sırlarına Karşı Suçlar ve Casusluk (madde 326, 327, 328, 329,
330, 331, 333, 334, 335, 336, 337).
b) 10/7/1953 tarihli ve 6136 sayılı Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer
Aletler Hakkında Kanunda tanımlanan silah kaçakçılığı (madde 12) suçları.
c) 19/10/2005 tarihli ve 5411 sayılı Bankacılık Kanununun 160 ıncı
maddesinde tanımlanan zimmet suçu.
d) 21/3/2007 tarihli ve 5607 sayılı
Kaçakçılıkla Mücadele Kanununda tanımlanan suçlar.
(3) Yakalanan kişinin veya şüphelinin ifadesini içeren tutanak ile
bilirkişi raporları ve adı geçenlerin hazır bulunmaya yetkili oldukları diğer
adli işlemlere ilişkin tutanaklar hakkında, ikinci fıkra hükmü uygulanmaz.
(4) Müdafi, iddianamenin mahkeme tarafından kabul edildiği tarihten
itibaren dosya içeriğini ve muhafaza altına alınmış delilleri inceleyebilir;
bütün tutanak ve belgelerin örneklerini harçsız olarak alabilir.
(5) Bu maddenin içerdiği haklardan suçtan zarar görenin vekili de
yararlanır.
Müdafi ile görüşme
Dosya İnceleme Yetkisinin Kısıtlanması Şartları
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 153. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca; soruşturmanın amacının tehlikeye düşme ihtimali bulunuyorsa, savcılığın talebi doğrultusunda hâkim tarafından müdafiin evrakı incelemesi ya da suret alması sınırlandırılabilir. Söz konusu kısıtlama kararı her fiil bakımından değil, yalnızca fıkrada açıkça belirtilen katalog suçlar kapsamında yürütülen soruşturmalarda verilebilir.
Kısıtlama kararı verilebilecek fiiller kanunda tahdidi olarak belirlendiğinden, katalogda yer almayan suç tiplerinde kısıtlama yoluna gidilemez. Bu çerçevede, icbar suretiyle irtikap suçu kanundaki katalog suçlar arasında bulunmadığından, bu suç isnadıyla yürütülen soruşturmalarda dosya inceleme yetkisi kısıtlanamaz. Öte yandan 3628 sayılı Mal Bildiriminde Bulunulması, Rüşvet ve Yolsuzluklarla Mücadele Kanunu'nun 18. maddesinin son fıkrasında yer alan ihbar konusu suç hakkında dava açılıncaya kadar bilgi verme ve yayın yapma yasağı, lekelenmeme hakkı kapsamında soruşturma işlemlerinin kamuya açıklanmasını engellemeye yöneliktir ve müdafiin dosya inceleme yetkisinin sınırlandırılmasına dayanak oluşturmaz.
3628 sayılı MAL BİLDİRİMİNDE BULUNULMASI, RÜŞVET VE YOLSUZLUKLARLA MÜCADELE KANUNU m. 18Kaynağı aç
18 – Yukarıdaki maddede yazılı suçlara ilişkin ihbarlar
doğrudan Cumhuriyet Başsavcılıklarına yapılır. İhbar üzerine derhal bir ihbar
tutanağı düzenlenir ve bir örneği muhbire verilir. Acele ve gecikmesinde
sakınca umulan hallerde tutanak düzenlenmesi sonraya bırakılabilir. Muhbirlerin
kimlikleri, rızaları olmadıkça açıklanmaz. İhbar asılsız çıktığında aleyhine
takibat yapılanın istemi üzerine muhbirin kimliği açıklanır.
(Ek fıkra:
12/12/2003-5020/13 md.) Yukarıdaki fıkraya göre yapılan ihbar veya takipsizlik kararı ve
iddianame Cumhuriyet başsavcılığınca, ilgili kamu kurum veya kuruluşlarına
bildirilir. (Değişik cümle: 1/7/2022-7417/40 md.) İlgili kamu kurum veya
kuruluşları tarafından yazılı başvuruda bulunulması halinde bu kurum veya
kuruluşlar, başvuru tarihinde müdahil sıfatını kazanır.[4]
Bu
suçlardan dolayı müfettiş ve muhakkikler de soruşturma neticesinde delil veya
emare elde ettikleri takdirde, işi yetkili ve görevli Cumhuriyet Başsavcılığına
ihbar ve evrakı tevdi ederler. Cumhuriyet Başsavcılığı müfettiş ve muhakkikler
tarafından kendisine tevdiine lüzum görülmediği halde dahi evrakın taalluk
ettiği iş hakkında soruşturma yapmak üzere gerekçe göstererek evrakı ait olduğu
merciden isteyebilir.
17
nci maddede yazılı suçlardan dolayı delil veya emare elde eden müfettiş ve
muhakkikler durumu yetkili ve görevli Cumhuriyet Başsavcılığına ihbar ve evrakı
tevdi etmedikleri takdirde bunlar hakkında da yapılacak takibattan dolayı
Memurin Muhakematı Hakkında Kanunu Muvakkat Hükümleri uygulanmaz.
İhbar
konusu müsnet suç hakkında dava açılıncaya kadar bilgi vermek ve yayın yapmak
yasaktır.
Soruşturma usulü
Kısıtlama Kararı Verilebilen Katalog Suçlar
5271 sayılı Kanun'un 153. maddesinin ikinci fıkrasında dosya inceleme yetkisinin kısıtlanabileceği suçlar sınırlı olarak sayılmıştır. Bu kapsamda 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nda yer alan kasten öldürme, birinci fıkrası hariç cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti ile suç işlemek amacıyla örgüt kurma suçlarında kısıtlama kararı verilebilir.
Ayrıca Türk Ceza Kanunu'nda düzenlenen Devletin Güvenliğine Karşı Suçlar, Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine Karşı Suçlar ile Devlet Sırlarına Karşı Suçlar ve Casusluk kapsamındaki suçlar da kısıtlama verilebilecek katalog dahilindedir. Özel ceza mevzuatında ise 6136 sayılı Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer Aletler Hakkında Kanun'un 12. maddesinde tanımlanan silah kaçakçılığı, 5411 sayılı Bankacılık Kanunu'nun 160. maddesinde tanımlanan zimmet suçu ve 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu'nda tanımlanan suçlar katalogda yer alır.
Kısıtlama Kapsamı Dışında Kalan Belgeler
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 153. maddesinin üçüncü fıkrası gereğince, soruşturma aşamasında kısıtlama kararı alınmış olsa dahi bazı evraklar bu kısıtlamaya tabi tutulamaz. Şüphelinin yahut yakalanan şahsın ifade tutanakları, dosyaya sunulan bilirkişi raporları ve anılan kişilerin bizzat katılma yetkisine sahip olduğu adli işlemlere ait tutanaklar bakımından kısıtlama uygulanmaz. Müdafi bu evrakları inceleme ve bunlardan harç ödemeksizin örnek alma hakkına sahiptir.
Kovuşturma Evresinde Dosya İnceleme Yetkisi
Soruşturma evresinde getirilen gizlilik tedbiri, kovuşturma aşamasının başlamasıyla kendiliğinden hükümsüz kalır. Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 153. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca iddianame mahkemece kabul edildikten sonra müdafi, dosyadaki kayıtlar ile muhafaza edilen delilleri tetkik edebilir; dava evrakı ve tutanakların tamamından hiçbir harç ödemeden suret temin edebilir.
Kısıtlama Kararına Karşı İtiraz Usulü ve Yetkili Merci
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 268. maddesinin birinci fıkrası uyarınca hâkim kararına karşı itiraz, kanunda aksi belirtilmedikçe ilgililerin kararı öğrendiği tarihten itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie dilekçe verilerek veya zabıt kâtibine beyanda bulunulup tutanak düzenlettirilerek yapılır. İkinci fıkra gereğince kararına itiraz edilen hâkim, itirazı haklı bulursa kararını düzeltir; yerinde görmezse en geç üç gün içinde dosyayı itirazı incelemeye yetkili mercie gönderir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 268Kaynağı aç
ayrıca hüküm koymadığı hâllerde 35 inci maddeye göre ilgililerin kararı
öğrendiği günden itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie verilecek bir
dilekçe veya tutanağa geçirilmek koşulu ile zabıt kâtibine beyanda bulunmak
suretiyle yapılır. Tutanakla tespit edilen beyanı ve imzayı mahkeme başkanı
veya hâkim onaylar. 263 üncü madde hükmü saklıdır.[114]
(2) Kararına itiraz edilen hâkim veya
mahkeme, itirazı yerinde görürse kararını düzeltir; yerinde görmezse en çok üç
gün içinde, itirazı incelemeye yetkili olan mercie gönderir.
(3) İtirazı incelemeye yetkili merciler aşağıda gösterilmiştir:
a) (Değişik: 18/6/2014-6545/74 md.) Sulh ceza hâkimliği
kararlarına yapılan itirazların incelenmesi, o yerde birden fazla sulh ceza
hâkimliğinin bulunması hâlinde, numara olarak kendisini izleyen hâkimliğe; son
numaralı hâkimlik için bir numaralı hâkimliğe; ağır ceza mahkemesinin
bulunmadığı yerlerde tek sulh ceza hâkimliği varsa, yargı çevresinde görev
yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine; ağır
ceza mahkemesinin bulunduğu yerlerde tek sulh ceza hâkimliği varsa, en yakın ağır
ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine aittir.
b) (Değişik:8/7/2021-7331/24 md.) Sulh ceza hâkimliğinin tutuklama
ve adli kontrole ilişkin verdiği kararlara karşı yapılan itirazların
incelenmesi, yargı çevresinde bulunduğu asliye ceza mahkemesi hâkimine aittir.
İtirazı incelemeye yetkili mercilerin farklı olduğu hâllerde, itirazların
gecikmeksizin incelenmesi amacıyla, kararına itiraz edilen sulh ceza hâkimliği
tarafından gerekli tedbirler alınır. Sulh ceza hâkimliği işleri, asliye ceza
hâkimi tarafından görülüyorsa itirazı inceleme yetkisi ağır ceza mahkemesi
başkanına aittir.
c) Asliye ceza mahkemesi hâkimi tarafından verilen kararlara yapılacak
itirazların incelenmesi, yargı çevresinde bulundukları ağır ceza mahkemesine ve
bu mahkeme ile başkanı tarafından verilen kararlar hakkındaki itirazların
incelenmesi, o yerde ağır ceza mahkemesinin birden çok dairesinin bulunması
hâlinde, numara olarak kendisini izleyen daireye; son numaralı daire için
birinci daireye; o yerde ağır ceza mahkemesinin tek dairesi varsa, en yakın
ağır ceza mahkemesine aittir.
d) Naip hâkim kararlarına yapılacak itirazların incelenmesi, mensup
oldukları ağır ceza mahkemesi başkanına, istinabe olunan mahkeme kararlarına
karşı yukarıdaki bentlerde belirtilen esaslara göre bulundukları yerdeki
mahkeme başkanı veya mahkemeye aittir.
e) Bölge adliye mahkemesi ceza dairelerinin kararları ile Yargıtay ceza
dairelerinin esas mahkeme olarak baktıkları davalarda verdikleri kararlara
yapılan itirazlarda; üyenin kararını görevli olduğu dairenin başkanı, daire
başkanı ile ceza dairesinin kararını numara itibarıyla izleyen ceza dairesi;
son numaralı daire söz konusu ise birinci ceza dairesi inceler.
İtirazın kararın yerine getirilmesinde etkisi
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 268. maddesinin üçüncü fıkrasının (a) bendi gereğince, birden çok sulh ceza hâkimliğinin yer aldığı adliyelerde itiraz mercii sayısal sırayı izleyen hâkimlik olup son sıradaki merci için ilk numaralı hâkimlik görevlidir. Ağır ceza mahkemesi teşkilatı kurulmamış mahallerde tek sulh ceza hâkimliği bulunuyorsa bağlı bulunulan ağır ceza yargı çevresindeki sulh ceza hâkimliği, ağır ceza merkezinde tek sulh ceza hâkimliği mevcutsa en yakın ağır ceza yargı çevresinde görevli sulh ceza hâkimliği incelemeyi yerine getirir.
Gizliliğin İhlali Suçu ve Cezası
Soruşturma sürecinde hukuka uygun şekilde verilmiş gizlilik kararlarının çiğnenmesi yaptırıma bağlanmıştır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 285. maddesinin ikinci fıkrasına göre; soruşturma aşamasında tesis edilip taraflara karşı gizli kalması icap eden kararları ve bunlara dayanılarak icra edilen işlemleri açığa vuran kimseye bir yıldan üç yıla kadar hapis veya adli para cezası uygulanır. Aynı maddenin dördüncü fıkrası doğrultusunda, eylemin kamu görevlisi sıfatıyla ve görevin getirdiği imkânlardan faydalanılarak gerçekleştirilmesi durumunda hükmedilecek ceza yarı oranında artırılmaktadır.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 285Kaynağı aç
(1) Soruşturmanın gizliliğini alenen ihlal eden kişi, bir yıldan üç yıla
kadar hapis veya adli para cezası ile cezalandırılır. Bu suçun oluşabilmesi
için;
a) Soruşturma evresinde yapılan işlemin içeriğinin açıklanması suretiyle,
suçlu sayılmama karinesinden yararlanma hakkının veya haberleşmenin
gizliliğinin ya da özel hayatın gizliliğinin ihlal edilmesi,
b) Soruşturma evresinde yapılan işlemin içeriğine ilişkin olarak yapılan
açıklamanın maddi gerçeğin ortaya çıkmasını engellemeye elverişli olması,
gerekir.
(2) Soruşturma evresinde alınan ve soruşturmanın tarafı olan kişilere
karşı gizli tutulması gereken kararların ve bunların gereği olarak yapılan
işlemlerin gizliliğini ihlal eden kişi, bir yıldan üç yıla kadar hapis veya
adli para cezası ile cezalandırılır.
(3) Kanuna göre kapalı yapılması gereken veya kapalı yapılmasına karar
verilen duruşmadaki açıklama veya görüntülerin gizliliğini alenen ihlal eden kişi,
birinci fıkra hükmüne göre cezalandırılır. Ancak, bu suçun oluşması için,
tanığın korunmasına ilişkin olarak alınan gizlilik kararına aykırılık açısından
aleniyetin gerçekleşmesi aranmaz.
(4) Yukarıdaki fıkralarda tanımlanan suçların kamu görevlisi tarafından
görevinin sağladığı kolaylıktan yararlanılarak işlenmesi halinde, ceza yarısına
kadar artırılır.
(5) Soruşturma ve kovuşturma evresinde kişilerin suçlu olarak
algılanmalarına yol açacak şekilde görüntülerinin yayınlanması halinde, altı aydan
iki yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.
(6) Soruşturma ve kovuşturma işlemlerinin haber verme sınırları
aşılmaksızın haber konusu yapılması suç oluşturmaz.
Ses veya görüntülerin kayda alınması
CMK 153 uyarınca dosya inceleme yetkisi her suçta kısıtlanabilir mi?
Hayır, dosya inceleme yetkisi yalnızca Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 153. maddesinin ikinci fıkrasında sayılan katalog suçlara ilişkin soruşturmalarda, soruşturmanın amacının tehlikeye düşebilecek olması koşuluyla Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir.
Gizlilik kararı bulunan soruşturma dosyasında hangi evraklar incelenebilir?
Kısıtlama kararı verilmiş olsa dahi yakalanan kişinin veya şüphelinin ifadesini içeren tutanak, bilirkişi raporları ve bu kişilerin hazır bulunmaya yetkili oldukları diğer adli işlemlere ilişkin tutanaklar kısıtlama dışındadır.
İddianame kabul edildikten sonra dosya inceleme kısıtlaması sürer mi?
Hayır, Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 153. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca iddianamenin kabulüyle birlikte müdafi dosya içeriğini ve muhafaza altına alınmış delilleri inceleyebilir, belgelerin örneklerini harçsız alabilir.
Dosya inceleme ve örnek alma yetkisinden kimler yararlanabilir?
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 153. maddesindeki haklardan şüpheli müdafiinin yanı sıra aynı maddenin beşinci fıkrası uyarınca suçtan zarar görenin vekili de yararlanır.
Kısıtlama kararına karşı kaç gün içinde ve nasıl itiraz edilir?
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 268. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, kararın öğrenildiği tarihten itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie dilekçe verilerek veya zabıt kâtibine beyanda bulunulup tutanağa geçirilerek itiraz edilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy