Soruşturmanın Gizliliği İlkesi ve Kapsamı
Ceza muhakemesinde soruşturma aşamasında icra edilen usul işlemleri, kanunda açıkça farklı bir düzenleme bulunmadığı ve savunma haklarının kullanımına halel gelmediği müddetçe gizli yürütülür. Bu temel ilke, delillerin karartılmasını önlemeyi, masumiyet karinesini korumayı ve soruşturmanın sağlıklı bir şekilde tamamlanabilmesini temin etmeyi amaçlar.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 157Kaynağı aç
savunma haklarına zarar vermemek koşuluyla soruşturma evresindeki usul
işlemleri gizlidir.
İhbar ve şikâyet
Soruşturma evresindeki işlemlerin gizli yürütülmesi, işlemin gerçekleştirildiği fiziki mahallin hukuki durumunu da etkiler. Bu kapsamda adli arama icra edilen bir işyeri, arama işlemi devam ettiği sürece kamunun mutat biçimde girip çıkabileceği aleni bir yer olma vasfını geçici olarak kaybeder. Dolayısıyla arama esnasında görevli memurlara yöneltilen hakaret eylemlerinde, fiilin aleni bir ortamda gerçekleştiği gerekçesiyle cezada artırım öngören alenen hakaret hükümleri tatbik edilemez.
Savunma Makamının Dosyayı İnceleme ve Örnek Alma Hakkı
Soruşturma evresinde şüpheli müdafii, soruşturma dosyasının muhtevasını bizzat inceleme ve talep ettiği evrakın birer suretini harç ödemeksizin alma yetkisine sahiptir. Kanun koyucu bu imkânı yalnızca şüpheli müdafii ile sınırlı tutmamış, suçtan zarar gören kişinin vekilinin de aynı usul dairesinde dosya inceleme ve harçsız örnek alma haklarından yararlanacağını açıkça düzenlemiştir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 153Kaynağı aç
(1) Müdafi, soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve
istediği belgelerin bir örneğini harçsız olarak alabilir.
(2) Müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma
yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise Cumhuriyet
savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Bu karar ancak
aşağıda sayılan suçlara ilişkin yürütülen soruşturmalarda verilebilir:
a) 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alan;
1. Kasten öldürme (madde 81, 82, 83),
2. Cinsel saldırı (birinci fıkra hariç, madde 102),
3. Çocukların cinsel istismarı (madde 103),
4. Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (madde 188),
5. Suç işlemek amacıyla örgüt kurma (madde 220),
6. Devletin Güvenliğine Karşı Suçlar (madde 302, 303, 304, 307, 308),
7. Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine Karşı Suçlar (madde 309, 310,
311, 312, 313, 314, 315, 316),
8. Devlet Sırlarına Karşı Suçlar ve Casusluk (madde 326, 327, 328, 329,
330, 331, 333, 334, 335, 336, 337).
b) 10/7/1953 tarihli ve 6136 sayılı Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer
Aletler Hakkında Kanunda tanımlanan silah kaçakçılığı (madde 12) suçları.
c) 19/10/2005 tarihli ve 5411 sayılı Bankacılık Kanununun 160 ıncı
maddesinde tanımlanan zimmet suçu.
d) 21/3/2007 tarihli ve 5607 sayılı
Kaçakçılıkla Mücadele Kanununda tanımlanan suçlar.
(3) Yakalanan kişinin veya şüphelinin ifadesini içeren tutanak ile
bilirkişi raporları ve adı geçenlerin hazır bulunmaya yetkili oldukları diğer
adli işlemlere ilişkin tutanaklar hakkında, ikinci fıkra hükmü uygulanmaz.
(4) Müdafi, iddianamenin mahkeme tarafından kabul edildiği tarihten
itibaren dosya içeriğini ve muhafaza altına alınmış delilleri inceleyebilir;
bütün tutanak ve belgelerin örneklerini harçsız olarak alabilir.
(5) Bu maddenin içerdiği haklardan suçtan zarar görenin vekili de
yararlanır.
Müdafi ile görüşme
Soruşturma aşamasının genel gizlilik niteliği gereğince bir avukatın dosya evrakını tetkik edebilmesi belirli usul şartlarına tabidir. Mahkemelerdeki dava dosyaları ile icra müdürlüklerindeki takip evrakı vekâletname sunulmaksızın incelenebilirken, soruşturma dosyalarının tetkik edilebilmesi için şüpheli müdafii ya da mağdur, katılan veya suçtan zarar gören vekili olunduğunu gösteren görevlendirme yazısının veya usulüne uygun vekâletnamenin ibraz edilmesi zorunludur.
Dosya İnceleme Yetkisinin Kısıtlanması ve İstisnaları
Müdafiin dosya kapsamını inceleme veya belgelerden suret alma yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek somut durumların varlığı hâlinde kısıtlanabilir. Ancak bu kısıtlama keyfi uygulanamaz; kısıtlamaya karar verilebilmesi için Cumhuriyet savcısının istemi, hâkim kararı ve yürütülen soruşturmanın kanunda katalog hâlinde sayılan belirli suçlara ilişkin olması şarttır. Bu kapsamda dosya inceleme kısıtlaması; kasten öldürme, birinci fıkrası hariç olmak üzere cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti, suç işlemek amacıyla örgüt kurma, devletin güvenliğine, anayasal düzene ve devlet sırlarına karşı suçlar ile 6136 sayılı Kanun'da düzenlenen silah kaçakçılığı, Bankacılık Kanunu kapsamındaki zimmet ve Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu'nda yer alan suçlarla sınırlı olarak verilebilir.
Dosya hakkında kısıtlama kararı verilmiş olsa dahi savunma hakkının asgari güvenceleri korunur. Yakalanan kişinin veya şüphelinin bizzat verdiği ifadeyi içeren tutanaklar, dosyaya sunulan bilirkişi raporları ve adı geçenlerin hazır bulunmaya yetkili oldukları diğer adli işlemlere ilişkin tutanaklar hakkında dosya inceleme kısıtlaması kararı uygulanamaz.
Soruşturma aşamasında uygulanan dosya kısıtlaması geçici nitelikte olup iddianamenin mahkeme tarafından kabul edilmesiyle birlikte kendiliğinden son bulur. Kovuşturma aşamasına geçilmesini sağlayan bu kabul kararının verilmesinden itibaren müdafi, dosya muhtevasını ve muhafaza altına alınmış tüm delilleri inceleyebilir, dosyada bulunan her türlü tutanak ve evrakın suretini herhangi bir harç ödemeksizin temin edebilir.
Kısıtlama Kararlarına Karşı Kanun Yolu ve Denetim Usulü
Soruşturma evrakının incelenmesi yetkisine dair sulh ceza hâkimliği tarafından itiraz üzerine tesis edilen kararlara karşı Cumhuriyet savcılığınca itiraz kanun yoluna başvurulabilmektedir. Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 268. maddesi kapsamında itirazı incelemekle yetkili merci, itiraz konusu hakkında hukuki bir değerlendirme yaparak uyuşmazlığı karara bağlamakla yükümlüdür.
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 271. maddesi uyarınca itirazlar hakkında kural olarak duruşma yapılmaksızın dosya üzerinden karar verilir; merci gerekli gördüğü takdirde Cumhuriyet savcısını ve ardından müdafi veya vekili dinleyebilir. İtiraz yerinde görülürse merci aynı zamanda itiraz konusu hakkında da hüküm tesis eder. Merciin itiraz üzerine verdiği kararlar kural olarak kesin olmakla birlikte, ilk defa merci tarafından tesis edilen tutuklama kararlarına karşı yeniden itiraz yoluna gidilmesi mümkündür.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 271Kaynağı aç
itiraz hakkında duruşma yapılmaksızın karar verilir. Ancak, gerekli
görüldüğünde Cumhuriyet savcısı ve sonra müdafi veya vekil dinlenir.
(2) İtiraz yerinde görülürse merci, aynı zamanda itiraz konusu hakkında
da karar verir.
(3) Karar mümkün olan en kısa sürede verilir.
(4) Merciin, itiraz üzerine verdiği kararları kesindir; ancak ilk defa
merci tarafından verilen tutuklama kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir.
İKİNCİ
BÖLÜM
İstinaf
İstinaf
Soruşturmanın Gizliliğini İhlal Suçu ve Cezai Yaptırımı
Türk Ceza Kanunu'nun 285. maddesi uyarınca soruşturmanın gizliliğini alenen ihlal eden şahıs hakkında bir yıldan üç yıla kadar hapis veya adli para cezası uygulanır. Bu fiilin suç teşkil edebilmesi için soruşturma evresinde yapılan bir işlemin içeriğinin açıklanması suretiyle suçlu sayılmama karinesinden yararlanma hakkının, haberleşme gizliliğinin veya özel hayatın gizliliğinin ihlal edilmesi gerekir. Bununla birlikte yapılan açıklamanın, soruşturmada maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasını engellemeye elverişli nitelik taşıması şarttır.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 285Kaynağı aç
(1) Soruşturmanın gizliliğini alenen ihlal eden kişi, bir yıldan üç yıla
kadar hapis veya adli para cezası ile cezalandırılır. Bu suçun oluşabilmesi
için;
a) Soruşturma evresinde yapılan işlemin içeriğinin açıklanması suretiyle,
suçlu sayılmama karinesinden yararlanma hakkının veya haberleşmenin
gizliliğinin ya da özel hayatın gizliliğinin ihlal edilmesi,
b) Soruşturma evresinde yapılan işlemin içeriğine ilişkin olarak yapılan
açıklamanın maddi gerçeğin ortaya çıkmasını engellemeye elverişli olması,
gerekir.
(2) Soruşturma evresinde alınan ve soruşturmanın tarafı olan kişilere
karşı gizli tutulması gereken kararların ve bunların gereği olarak yapılan
işlemlerin gizliliğini ihlal eden kişi, bir yıldan üç yıla kadar hapis veya
adli para cezası ile cezalandırılır.
(3) Kanuna göre kapalı yapılması gereken veya kapalı yapılmasına karar
verilen duruşmadaki açıklama veya görüntülerin gizliliğini alenen ihlal eden kişi,
birinci fıkra hükmüne göre cezalandırılır. Ancak, bu suçun oluşması için,
tanığın korunmasına ilişkin olarak alınan gizlilik kararına aykırılık açısından
aleniyetin gerçekleşmesi aranmaz.
(4) Yukarıdaki fıkralarda tanımlanan suçların kamu görevlisi tarafından
görevinin sağladığı kolaylıktan yararlanılarak işlenmesi halinde, ceza yarısına
kadar artırılır.
(5) Soruşturma ve kovuşturma evresinde kişilerin suçlu olarak
algılanmalarına yol açacak şekilde görüntülerinin yayınlanması halinde, altı aydan
iki yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.
(6) Soruşturma ve kovuşturma işlemlerinin haber verme sınırları
aşılmaksızın haber konusu yapılması suç oluşturmaz.
Ses veya görüntülerin kayda alınması
Soruşturma evresinde alınan ve soruşturmanın tarafı olan kişilere karşı gizli tutulması gereken kararlar ile bu kararların gereği yürütülen işlemlerin gizliliğini ihlal eden faile bir yıldan üç yıla kadar hapis veya adli para cezası verilir. Ayrıca kanunen kapalı yapılması emredilen ya da mahkemece kapalı yapılmasına karar verilen duruşmalardaki beyanat veya görüntülerin gizliliğini alenen ihlal eden kişiler de aynı cezai yaptırımla karşılaşır. Tanığın korunmasına yönelik verilen gizlilik kararlarının ihlalinde ise suçun oluşması için aleniyet unsuru aranmaz.
Gizliliği ihlal suçlarının kamu görevlisi tarafından görevinin sağladığı kolaylıktan yararlanılarak işlenmesi durumunda tayin edilecek ceza yarı oranına kadar artırılır. Soruşturma ve kovuşturma süreçlerinde şahısların suçlu olarak algılanmalarına sebebiyet verecek şekilde görüntülerinin yayınlanması ise altı aydan iki yıla kadar hapis cezasını gerektirir. Öte yandan soruşturma ve kovuşturma işlemlerinin, haber verme sınırları aşılmaksızın ve basın özgürlüğü dairesinde haber konusu yapılması suç oluşturmaz.
Soruşturma dosyasını incelemek için vekâletname sunulması zorunlu mudur?
Evet, soruşturma evresinin gizliliği ilkesi gereğince avukatın soruşturma evrakını tetkik edebilmesi için şüpheli müdafii ya da suçtan zarar gören vekili olduğuna dair görevlendirme yazısını veya vekâletnamesini ibraz etmesi zorunludur.
Dosya kısıtlama kararına rağmen hangi belgeler incelenebilir?
Şüphelinin veya yakalanan kişinin ifadesini içeren tutanaklar, bilirkişi raporları ve bu kişilerin hazır bulunmaya yetkili oldukları diğer adli işlem tutanakları hakkında dosya inceleme kısıtlaması kararı uygulanamaz.
Dosya inceleme kısıtlaması kararı hangi suçlarda verilebilir?
Bu kısıtlama kararı yalnızca CMK 153/2'de sayılan; kasten öldürme, çocukların cinsel istismarı, uyuşturucu ticareti, suç örgütü kurma, devletin güvenliğine ve anayasal düzene karşı suçlar ile silah kaçakçılığı, bankacılık zimmeti ve kaçakçılık gibi katalog suçlara ilişkin soruşturmalarda uygulanabilir.
Soruşturmadaki dosya kısıtlama kararı ne zaman sona erer?
Dosya kısıtlaması kararı, iddianamenin yetkili mahkeme tarafından kabul edildiği tarihten itibaren kendiliğinden sona erer ve bu aşamadan itibaren tüm dosya muhtevası harçsız olarak incelenebilir.
Soruşturma işlemlerini haber yapmak suç teşkil eder mi?
Soruşturma ve kovuşturma işlemlerinin haber verme sınırları aşılmaksızın kamuoyuna aktarılması ve haber konusu yapılması TCK m. 285/6 uyarınca suç oluşturmaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy