Maddenin Amacı ve Temel İşlevi
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 114. maddesi, soruşturma veya kovuşturma sürecinde şüpheli ya da sanıktan alınan güvencenin bir bölümünün, hüküm verilmeden önce mağdura veya nafaka alacaklısına ödetilmesine imkân tanır. Kanun koyucunun bu düzenlemeyle güdülen amacı, mağdurun veya nafaka alacaklısının haklarını yalnızca güvence altına almakla kalmayıp bu hakları yargılama sürerken fiilen karşılamaktır.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 114Kaynağı aç
veya sanığın rızasıyla güvencenin mağdurun haklarını karşılayan veya nafaka
borcuna ilişkin bulunan kısımlarının, istedikleri takdirde, mağdura veya nafaka
alacaklılarına verilmesini emredebilir.
(2) Soruşturma ve kovuşturmanın konusunu oluşturan olaylar nedeniyle,
mağdur veya nafaka alacaklısı lehinde bir yargı kararı verilmiş ise, şüpheli
veya sanığın rızası olmasa da ödemenin yapılması emredilebilir.
Güvencenin geri verilmesi
Birinci Fıkra: Rıza ve Talep Koşuluna Dayalı Ödetme
CMK m. 114/1 uyarınca hâkim, mahkeme veya Cumhuriyet savcısı; şüpheli ya da sanığın rızası bulunması koşuluyla, güvencenin mağdurun haklarını karşılayan veya nafaka borcuna ilişkin kısmının mağdura ya da nafaka alacaklısına verilmesini emredebilir. Madde metnindeki 'emredebilir' ifadesi bu yetkiyi takdiri nitelikte kurar; koşullar sağlansa bile yetkili makam söz konusu kararı verip vermemekte serbesttir. Ödetme emrinin verilebilmesi için mağdur veya nafaka alacaklısının talepte bulunması ile şüpheli ya da sanığın rızasını ortaya koymuş olması birlikte aranır.
Güvencenin Hangi Kısmı Ödetme Emrine Konu Olabilir
Ödetme emri güvencenin tamamına değil, kanunda sayılan iki belirli kısma yönelik olabilir: mağdurun haklarını karşılayan kısım ile nafaka borcuna ilişkin kısım. Kanun bu ayrımı açıkça yapmıştır.
İkinci Fıkra: Lehte Yargı Kararı Varsa Rıza Aranmaksızın Ödeme
CMK m. 114/2 uyarınca, soruşturma ve kovuşturmanın konusunu oluşturan olaylar nedeniyle mağdur veya nafaka alacaklısı lehinde bir yargı kararı verilmiş ise şüpheli ya da sanığın rızası aranmaksızın ödemenin yapılması emredilebilir. Kanun metni, söz konusu yargı kararının hangi merciden çıkması gerektiğini belirlememektedir.
Kanun gerekçesine göre, soruşturma veya kovuşturmanın konusuyla ilgili olaylar nedeniyle bir yargı mercii mağdur ya da nafaka alacaklısı lehine karar vermiş ise birinci fıkradaki talep koşulunun gerçekleşmesine gerek kalmaz. Kanunun ikinci fıkrası ise rızanın aranmayacağını düzenlemektedir. Gerekçe bağlayıcı bir yorum kaynağı olmayıp yoruma yardımcı bir araç olduğundan bu açıklamalar ihtiyatla değerlendirilmelidir.
İki Fıkra Arasındaki Temel Koşul Farkları
Birinci fıkrada hem mağdurun talebi hem de şüpheli ya da sanığın rızası zorunludur. İkinci fıkrada ise soruşturma veya kovuşturma konusuyla bağlantılı bir yargı kararının varlığı, rıza koşulunu ortadan kaldırır; kanun gerekçesine göre talep koşulu da bu durumda aranmayabilir. Bununla birlikte her iki fıkrada da 'emredebilir' ifadesi korunduğundan yetkili makamın takdir yetkisi varlığını sürdürür.
Sık Sorulan Sorular
CMK m. 114 kapsamında ödetme emri vermek zorunlu mudur?
Hayır. Madde metni 'emredebilir' ifadesini kullanmaktadır; bu, hâkime, mahkemeye veya Cumhuriyet savcısına takdir yetkisi tanır. Koşullar sağlansa bile yetkili makam bu kararı verip vermemekte serbesttir.
Şüpheli rıza vermezse mağdur güvenceden hiçbir zaman yararlanamaz mı?
Birinci fıkra kapsamında rıza zorunludur. Ancak dava konusu olaylarla bağlantılı olarak mağdur lehine bir yargı kararı mevcutsa ikinci fıkra devreye girer ve şüpheli ya da sanığın rızası aranmaksızın ödeme emri verilebilir.
İkinci fıkradaki 'yargı kararı' hangi mahkemeden çıkmalıdır?
Kanun metni, söz konusu kararın hangi yargı merciinden gelmesi gerektiğini belirlememektedir. Bu konuda mevcut düzenlemeden kesin bir sonuç çıkarmak güçtür.
Nafaka alacaklısı da bu madde kapsamında talepte bulunabilir mi?
Evet. Madde hem mağduru hem nafaka alacaklısını açıkça kapsamaktadır. Her iki grup da birinci fıkra çerçevesinde talepte bulunabilir; soruşturma veya kovuşturmanın konusuyla ilgili bir yargı kararı mevcutsa ikinci fıkradan da yararlanabilirler.
Ödetme emri hüküm verilmeden önce verilebilir mi?
Evet. CMK m. 114, hüküm verilmeden önce güvencenin ilgili kısmının ödetilmesine olanak tanır. Bu, mağdurun haklarının yargılama süresince fiilen karşılanabilmesini amaçlar.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy