Cezanın Belirlenmesi ve Bireyselleştirilmesi İlkeleri

Temel Cezanın Belirlenmesi ve Kanuni Ölçütler

Cezanın belirlenmesi, kanunda suç olarak tanımlanan eylemin yaptırımı için öngörülen asgari ve azami sınırlar arasında mahkemece somut olaya özgü temel cezanın saptanmasıdır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 61/1 uyarınca hâkim; suçun işleniş biçimini, işlenmesinde kullanılan araçları, fiilin işlendiği zaman ve yeri, konusunun önem ve değerini, meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığını, failin kast veya taksire dayalı kusurunun ağırlığını ve failin güttüğü amaç ile saiki dikkate alarak kanuni sınırlar dahilinde temel cezayı belirler. Türk Ceza Kanunu m. 61/10 hükmü gereğince, kanunda açıkça yazılı olmadıkça cezaların artırılması, eksiltilmesi veya değiştirilmesi mümkün değildir.

Temel cezanın tayininde çifte değerlendirme yasağı gözetilir. Türk Ceza Kanunu m. 61/3 gereğince, birinci fıkrada sayılan ölçütlerin suçun kanuni tanımındaki unsurlarını oluşturduğu hâllerde, bu hususlar temel cezanın belirlenmesinde ayrıca değerlendirmeye alınamaz.

Olası Kast, Bilinçli Taksir ve Nitelikli Hâllerin Uygulanması

Manevi unsura ilişkin özel durumlar temel ceza üzerinden değerlendirilir. Türk Ceza Kanunu m. 61/2 uyarınca suçun olası kastla veya bilinçli taksirle işlenmesi sebebiyle yapılacak ceza indirimi yahut artırımı, Türk Ceza Kanunu m. 61/1 hükmüne göre saptanan ceza üzerinden tatbik edilir.

Bir suçun temel şekline nazaran daha ağır veya daha az cezayı gerektiren birden fazla nitelikli hâlin somut olayda gerçekleşmesi durumunda, Türk Ceza Kanunu m. 61/4 gereğince temel ceza üzerinden önce artırma, ardından indirme işlemleri yapılır.

Sonuç Cezanın Hesaplanmasında Kanuni Sıralama

Temel ceza ve nitelikli hâller değerlendirildikten sonra sonuç cezanın bulunmasında kanundaki sıralı basamaklar izlenir. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 61/5 gereğince, tespit edilen yaptırım üzerinden sırasıyla suça kalkışma, suça katılma, zincirleme suç kuralları, haksız tahrik indirimi, failin yaş küçüklüğü veya akıl durumu ile şahsi indirim sebepleri tatbik edilir; en son aşamada takdiri indirim hükümleri işletilerek nihai ceza ortaya çıkarılır.

Süreli hapis cezasını gerektiren bir suç sebebiyle Türk Ceza Kanunu m. 61 hükümlerine göre belirlenecek sonuç ceza bakımından kesin bir azami sınır getirilmiştir. Türk Ceza Kanunu m. 61/7 uyarınca, bu kapsamda belirlenen sonuç ceza otuz yıldan fazla olamaz.

Hapis ve Adlî Para Cezasının Hesaplanma Esasları

Hapis cezasının süresi gün, ay ve yıl hesabı esas alınarak saptanır. Türk Ceza Kanunu m. 61/6 gereğince bir gün yirmi dört saat, bir ay otuz gündür; yıl hesabı ise resmi takvime göre yürütülür. Hapis cezalarında bir günün, adlî para cezalarında ise bir Türk Lirasının artakalanı hesaba dahil edilmez ve infaz edilmez.

Adlî para cezalarında artırma ve eksiltmeler gün üzerinden yürütülür. Türk Ceza Kanunu m. 61/8 uyarınca adlî para cezası, belirlenen sonuç gün sayısı ile kişinin bir gün karşılığı ödeyebileceği miktarın çarpılması suretiyle hesaplanır. Türk Ceza Kanunu m. 61/9 gereğince, adlî para cezasının seçimlik olarak düzenlendiği suç tiplerinde bu cezaya ilişkin gün biriminin alt sınırı suç tanımındaki hapis cezasının alt sınırından az, üst sınırı ise hapis cezasının üst sınırından fazla olamaz.

Ceza Hukukunun Genel İlkeleri ve Suçların İçtimaı

Cezanın belirlenmesi ve bireyselleştirilmesi adımları, ceza hukukunun temel ilkelerine uygun olarak gerçekleştirilir. Türk Ceza Kanunu m. 2/1 uyarınca kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için kimseye ceza verilemez, güvenlik tedbiri uygulanamaz ve kanunda yazılı olanlardan başka bir ceza ve güvenlik tedbirine hükmolunamaz. Aynı maddenin üçüncü fıkrası uyarınca suç ve ceza içeren kanun hükümlerinin uygulanmasında kıyas yapılamaz ve bu hükümler kıyasa yol açacak biçimde geniş yorumlanamaz. Ayrıca Türk Ceza Kanunu m. 20/1 gereğince ceza sorumluluğu şahsidir ve hiç kimse başkasının fiilinden dolayı sorumlu tutulamaz.

Failin gerçekleştirdiği eylemlerin suç sayısına etkisi içtima kuralları çerçevesinde ele alınır. Türk Ceza Kanunu m. 42/1 uyarınca, biri diğerinin unsurunu veya ağırlaştırıcı nedenini oluşturduğu için tek fiil sayılan bileşik suçlarda içtima hükümleri uygulanmaz. İşlediği bir fiil ile birden fazla farklı suçun oluşmasına sebebiyet veren fail ise Türk Ceza Kanunu m. 44/1 uyarınca bunlardan en ağır cezayı gerektiren suçtan dolayı cezalandırılır. Bir suç işleme kararının icrası kapsamında değişik zamanlarda bir kişiye karşı aynı suçun birden fazla işlenmesi veya tek fiille birden fazla kişiye karşı aynı suçun işlenmesi durumunda Türk Ceza Kanunu m. 43/1 gereğince bir cezaya hükmedilir ve bu ceza dörtte birinden dörtte üçüne kadar artırılır.

Takdiri İndirim Nedenleri ve Cezadan Mahsup

Sanık lehine cezayı hafifletici takdiri gerekçelerin mevcudiyeti durumunda kanunun öngördüğü indirim oranları uygulanır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 62/1 uyarınca, takdiri sebepler kabul edildiğinde en ağır yaptırım olan ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası müebbet hapse, müebbet hapis yaptırımı ise yirmi beş yıllık süreli hapse dönüştürülür; bunların dışındaki tüm cezalarda ise en fazla altıda bir oranında indirime gidilir.

Takdiri indirimin tatbikinde hâkimin gözeteceği unsurlar 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 62/2 ile çerçevelenmiştir. Bu değerlendirmede sanığın geçmiş yaşamı, sosyal çevresiyle ilişkileri, suç sonrasında ve yargılama evresinde sergilediği pişmanlık emareleri ile mahkûmiyetin geleceğine yansımaları tartılabilir. Buna karşılık, yargılama esnasında heyeti etkilemek amacıyla sergilenen biçimsel tutum ve tavırlar indirim gerekçesi yapılamaz; hükümde uygulanan gerekçelerin de açıkça belirtilmesi kanunen mecburidir.

Yargılama tamamlanıp karar kesinleşinceye kadar geçen süreçte kişinin serbestisini kısıtlayan tüm durumlar cezadan mahsup edilir. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 63/1 uyarınca, özgürlüğün kısıtlandığı dönemler verilen hapis cezasından bütünüyle eksiltilir. Eğer hüküm adlî para cezası olarak tesis edilmişse, hürriyetten yoksun kalınan her bir gün beş yüz Türk lirası kabul edilerek para cezasından düşülür.

Kısa Süreli Hapis Cezalarının Seçenek Yaptırımlara Çevrilmesi

Mahkûm edilen hapis cezasının miktarı ve niteliği yaptırımın dönüştürülmesinde önem taşır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 50/1-a gereğince kısa süreli hapis, failin karakteri, mali ve toplumsal konumu, süreçte gösterdiği pişmanlık ile eylemin özellikleri tartılarak adlî para cezasına çevrilebilir. Bununla birlikte, kanun maddesinde hapis ve adlî para yaptırımlarının alternatif olarak sunulduğu durumlarda tercihin hapisten yana kullanılması hâlinde, aynı kanunun m. 50/2 hükmü uyarınca cezanın para cezasına çevrilmesi mümkün değildir.

Belli sürelerdeki mahkûmiyetler ile belirli yaştaki failler bakımından hapis cezasının dönüştürülmesi kanuni zorunluluktur. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 50/3 uyarınca, geçmişinde hapis mahkûmiyeti bulunmayan kişilerin otuz gün ve altındaki hapis cezaları ile suç tarihinde on sekizini doldurmamış veya altmış beş yaşını tamamlamış faillerin bir yıl ya da daha az süreli hapis cezaları seçenek yaptırımlara dönüştürülmek zorundadır.

Taksirli eylemlerden kaynaklanan mahkûmiyetlerde adlî para cezasına dönüştürme bakımından süreli hapis sınırına istisna tanınmıştır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 50/4 uyarınca, taksirli suçtan verilen ceza uzun süreli hapis niteliğinde olsa bile diğer kanuni koşulların mevcudiyeti durumunda adlî para cezasına çevrilebilir; ancak bu imkân suçun bilinçli taksirle gerçekleştirildiği durumlarda tatbik edilmez.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy