Gözaltına Alma Tedbirinin Şartları ve Karar Mercii
Ceza muhakemesinde gözaltı, yakalanan şüphelinin soruşturma işlemlerinin yürütülmesi amacıyla geçici olarak alıkonulmasını içeren bir koruma tedbiridir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 91/1 uyarınca, yakalanan şüpheli Cumhuriyet savcılığı tarafından serbest bırakılmadığı takdirde, soruşturmanın tamamlanabilmesi için gözaltına alınmasına karar verilebilir. Bu tedbire keyfi biçimde başvurulamaz; 5271 sayılı Kanun m. 91/2 uyarınca gözaltı işlemi ancak soruşturma yönünden zorunluluk bulunması ve şüphelinin atılı suçu işlediğini gösteren somut delillerin mevcudiyeti halinde tatbik edilebilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 91Kaynağı aç
Savcılığınca bırakılmazsa, soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınmasına
karar verilebilir. (Değişik ikinci cümle: 25/5/2005 – 5353/8 md.) Gözaltı
süresi, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu
süre hariç, yakalama anından itibaren yirmidört saati geçemez.(Ek cümle:
25/5/2005 – 5353/8 md.) Yakalama yerine
en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilme için zorunlu süre oniki saatten
fazla olamaz.
(2) Gözaltına alma, bu tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olmasına ve
kişinin bir suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin varlığına
bağlıdır.[11]
(3) Toplu olarak işlenen suçlarda, delillerin toplanmasındaki güçlük veya
şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle; Cumhuriyet savcısı gözaltı süresinin, her
defasında bir günü geçmemek üzere, üç gün süreyle uzatılmasına yazılı olarak
emir verebilir. Gözaltı süresinin uzatılması emri gözaltına alınana derhâl
tebliğ edilir.
(4) (Ek: 27/3/2015-6638/13 md.)[12]
Suçüstü hâlleriyle sınırlı olmak kaydıyla; kişi hakkında aşağıdaki
bentlerde belirtilen suçlarda mülki amirlerce belirlenecek kolluk amirleri
tarafından yirmi dört saate kadar, şiddet olaylarının yaygınlaşarak kamu
düzeninin ciddi şekilde bozulmasına yol açabilecek toplumsal olaylar sırasında
ve toplu olarak işlenen suçlarda kırk sekiz saate kadar gözaltına alınma kararı
verilebilir. Gözaltına alma nedeninin ortadan kalkması hâlinde veya işlemlerin
tamamlanması üzerine derhâl ve her hâlde en geç yukarıda belirtilen sürelerin
sonunda Cumhuriyet savcısına, yapılan işlemler hakkında bilgi verilerek
talimatı doğrultusunda hareket edilir. Kişi serbest bırakılmazsa yukarıdaki
fıkralara göre işlem yapılır. Ancak kişi en geç kırk sekiz saat, toplu olarak
işlenen suçlarda dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır. Bu fıkra kapsamında
kolluk tarafından gözaltına alınan kişiler hakkında da gözaltına ilişkin
hükümler uygulanır.
a) Toplumsal olaylar sırasında işlenen cebir ve şiddet içeren suçlar.
b) 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alan;
1. Kasten öldürme (madde 81, 82), taksirle öldürme (madde 85),
2. Kasten yaralama (madde 86, 87),
3. Cinsel saldırı (madde 102),
4. Çocukların cinsel istismarı (madde 103),
5. Hırsızlık (madde 141, 142),
6. Yağma (madde 148, 149),
7. Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (madde 188),
8. Bulaşıcı hastalıklara ilişkin tedbirlere aykırı davranma (madde 195),
9. Fuhuş (madde 227),
10. Kötü muamele (madde 232),
c) 12/4/1991 tarihli ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanununda yer alan
suçlar.
d) 6/10/1983 tarihli ve 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri
Kanununun 33 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde belirtilen suçlar.
e) 10/6/1949 tarihli ve 5442 sayılı İl İdaresi Kanununa dayanılarak ilan
edilen sokağa çıkma yasağını ihlal etme.
f) 21/3/2007 tarihli ve 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanununun 3
üncü maddesinde belirtilen suçlar.
(5) Yakalama işlemine, gözaltına alma ve gözaltı süresinin uzatılmasına
ilişkin Cumhuriyet savcısının yazılı emrine karşı, yakalanan kişi, müdafii veya
kanunî temsilcisi, eşi ya da birinci veya ikinci derecede kan hısımı, hemen
serbest bırakılmayı sağlamak için sulh ceza hâkimine başvurabilir. Sulh ceza
hâkimi incelemeyi evrak üzerinde yaparak derhâl ve nihayet yirmidört saat
dolmadan başvuruyu sonuçlandırır. Yakalamanın veya gözaltına alma veya gözaltı
süresini uzatmanın yerinde olduğu kanısına varılırsa başvuru reddedilir ya da
yakalananın derhâl soruşturma evrakı ile Cumhuriyet Savcılığında hazır
bulundurulmasına karar verilir.
(6) Gözaltı süresinin dolması veya
sulh ceza hâkiminin kararı üzerine serbest bırakılan kişi hakkında yakalamaya
neden olan fiille ilgili yeni ve yeterli delil elde edilmedikçe ve Cumhuriyet
savcısının kararı olmadıkça bir daha aynı nedenle yakalama işlemi uygulanamaz.
(7) Gözaltına alınan kişi bırakılmazsa, en geç bu süreler sonunda sulh
ceza hâkimi önüne çıkarılıp sorguya çekilir. Sorguda müdafii de hazır bulunur.
Gözaltı işlemlerinin denetimi
Kanuni Gözaltı Süreleri ve Toplu Suçlarda Sürenin Uzatılması
Bireysel suç isnatlarında temel gözaltı süresi yakalama anından itibaren işlemeye başlar. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 91/1 gereğince, şüphelinin yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye sevk edilmesi için gereken zorunlu nakil süresi hariç tutulmak üzere gözaltı süresi yirmi dört saati aşamaz. Sevk amacıyla geçirilecek zorunlu yol süresi ise en çok on iki saat olabilir. Şüpheli sayısının fazlalığı veya delil toplama faaliyetindeki güçlükler nedeniyle toplu olarak işlenen suçlarda ise süre esnetilmiştir. 5271 sayılı Kanun m. 91/3 doğrultusunda Cumhuriyet savcısı, her defasında bir günü geçmemek üzere gözaltı süresinin toplamda üç gün uzatılması yönünde yazılı emir verebilir; çıkarılan uzatma emri şüpheliye gecikmeksizin tebliğ edilir.
Mülki Amir Tarafından Görevlendirilen Kolluk Amirlerinin Gözaltı Yetkisi
Ceza muhakemesi kural olarak gözaltı kararını adli makamlara bırakmış olsa da suçüstü hallerinde kolluk için istisnai yetkiler öngörülmüştür. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 91/4 uyarınca suçüstü durumlarıyla sınırlı olmak üzere, mülki amirlerce tayin edilen kolluk amirleri kanunda sayılan katalog suçlarda yirmi dört saate kadar gözaltı kararı verebilir. Kamu düzenini ciddi düzeyde tehlikeye düşürebilecek yaygın şiddet içerikli toplumsal olaylarda ve toplu suçlarda bu yetki kırk sekiz saate kadar uzanır. Kolluk amirinin gözaltı kararı verdiği hallerde şüpheli en geç kırk sekiz saat, toplu suçlarda ise azami dört gün içinde yetkili hâkim önüne sevk edilmek zorundadır.
Gözaltı İşlemine İtiraz ve Serbest Bırakılma Usulü
Kişi hürriyetine müdahale teşkil eden işlemlere karşı etkili bir yargısal denetim mekanizması düzenlenmiştir. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 91/5 gereğince yakalama tedbirine, gözaltına almaya veya gözaltı süresinin uzatılmasına dönük savcılık yazılı emrine karşı yakalanan şahıs, müdafii, kanuni temsilcisi, eşi ile birinci veya ikinci dereceden kan hısımları serbest bırakılma istemiyle sulh ceza hâkimine müracaat edebilir. Başvuruyu evrak üzerinden inceleyen sulh ceza hâkimi en geç yirmi dört saat içinde nihai kararını verir; talebi haksız bulursa reddeder, aksi halde şüphelinin soruşturma evrakıyla birlikte derhâl savcılıkta hazır edilmesini emreder. 5271 sayılı Kanun m. 91/6 uyarınca, sürenin bitmesiyle yahut sulh ceza hâkimliği kararıyla salıverilen şüpheli aleyhine, olaya ilişkin yeni ve yeterli delil ortaya çıkmadıkça ve yetkili Cumhuriyet savcısının yeni bir emri bulunmadıkça aynı eylem gerekçe gösterilerek yeniden yakalama tatbik edilemez.
Hâkim Önüne Çıkarılma ve Müdafi Güvencesi
Gözaltına alınan kişi serbest bırakılmadığı takdirde, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 91/7 gereğince en geç kanuni süreler sonunda sulh ceza hâkimi önüne çıkarılarak sorguya çekilir. Sulh ceza hâkimliği huzurunda icra edilen sorgu işleminde müdafiin hazır bulunması yasal zorunluluktur.
Nezarethane Denetimi ve Yakınlara Bildirim
Gözaltı sürecinin mevzuata uygunluğunu sağlamak üzere adli denetim mekanizmaları ve bilgilendirme kuralları konulmuştur. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 92/1 uyarınca Cumhuriyet başsavcıları veya görevlendirecekleri savcılar nezarethaneleri, varsa ifade alma odalarını, tutulan kişilerin durumlarını, giriş sebeplerini, kalış sürelerini ve ilgili tüm kayıtları bizzat teftiş eder ve neticeyi Nezarethaneye Alınanlar Defterine kaydeder. 5271 sayılı Kanun m. 95/1 gereğince yakalama, gözaltına alma veya süre uzatımı işlemlerinde savcılık talimatıyla şüphelinin bir yakınına ya da kendi işaret edeceği bir kişiye derhâl haber iletilir. Yakalanan veya gözaltına alınan şahsın yabancı ülke vatandaşı olması durumunda ise 5271 sayılı Kanun m. 95/2 çerçevesinde, kişinin yazılı bir itirazı bulunmadığı sürece mensubu olduğu devletin konsolosluğuna bilgilendirme yapılır.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 92Kaynağı aç
Cumhuriyet savcıları, adlî görevlerinin gereği olarak, gözaltına alınan
kişilerin bulundurulacakları nezarethaneleri, varsa ifade alma odalarını, bu
kişilerin durumlarını, gözaltına alınma neden ve sürelerini, gözaltına alınma
ile ilgili tüm kayıt ve işlemleri denetler; sonucunu Nezarethaneye Alınanlar
Defterine kaydederler.
Yakalanan veya tutuklanan kişilerin nakli
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 95Kaynağı aç
alındığında veya gözaltı süresi uzatıldığında, Cumhuriyet savcısının emriyle
bir yakınına veya belirlediği bir kişiye gecikmeksizin haber verilir.
(2) Yakalanan veya gözaltına alınan yabancı ise, yazılı olarak karşı
çıkmaması halinde, durumu, vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirilir.
Yakalamanın ilgililere bildirilmesi
Gözaltı süresi kanunen en fazla ne kadardır?
Bireysel suçlarda gözaltı süresi, en fazla 12 saatlik zorunlu yol süresi hariç yakalama anından itibaren en çok 24 saattir. Şüpheli sayısı ve delil güçlüğü bulunan toplu suçlarda ise savcılıkça her defasında bir günü aşmamak şartıyla üç güne kadar uzatılabilir.
Gözaltı kararına karşı kimler, hangi makama itiraz edebilir?
Yakalanan şahıs, avukatı, yasal temsilcisi, eşi ile birinci veya ikinci dereceden kan hısımları serbest bırakılma talebiyle sulh ceza hâkimliğine başvurabilir. Hâkim evrak üzerinden inceleme yaparak en geç 24 saatte kararını açıklar.
Gözaltından serbest bırakılan kişi aynı olay nedeniyle tekrar yakalanabilir mi?
Gözaltı süresi dolup salıverilen ya da hâkim kararıyla serbest bırakılan kişi hakkında, dosyaya yeni ve yeterli delil sunulmadıkça ve Cumhuriyet savcısının yeni bir emri bulunmadıkça aynı eylem sebebiyle tekrar yakalama yapılamaz.
Gözaltına alınan yabancıların durumu kendi konsolosluklarına bildirilir mi?
Yabancı uyruklu bir kişi gözaltına alındığında veya yakalandığında, kendisi yazılı olarak açıkça karşı çıkmadığı sürece durumu vatandaşı olduğu devletin yetkili konsolosluğuna derhâl bildirilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy