Ceza İnfaz Kurumlarının Türleri ve Kanuni Rejimleri

5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun kapsamında ceza infaz kurumları; fiziki yapılarına, teşkilat yapılarına, uygulanan infaz rejimine ve hükümlülerin yaş ile cinsiyet durumlarına göre sınıflandırılır. Kanunun 8 ila 15. maddeleri arasında düzenlenen bu ayrımlar, hükümlülerin güvenlik ihtiyaçları ile ıslah süreçlerine uygun kurumlarda barındırılmasını sağlamayı amaçlar.

İnfaz Kurumlarının Teşkilat Yapısı ve Yönetimi

Müdürlük teşkilatı bulunmayan ceza infaz kurumlarının amiri idare memurlarıdır. Bu nitelikteki kurumlarda hükümlü sayısı, kurumun bulunduğu yer, güvenlik ve benzeri nedenler göz önünde bulundurularak ilgili cezaevinden sorumlu Cumhuriyet savcısının görüşü alınır; ağır ceza Cumhuriyet başsavcısının istemi ve Genel Müdürlüğün teklifi üzerine Bakanlık oluru ile müdürlük teşkilatı kurulabilir.

Kapalı Ceza İnfaz Kurumlarının Nitelikleri

5275 sayılı Kanunun 8. maddesinde düzenlenen kapalı ceza infaz kurumları, firarı önlemeye dönük fiziki, mekanik ve elektronik güvenlik donanımlarına sahip ve hem iç hem de dış emniyet personeliyle korunan tesislerdir. Kural olarak koğuş, oda ve koridor kapılarının kilitli tutulduğu bu kurumlarda, kanuni istisnalar dairesinde hükümlülerin çevreyle ya da kurum içerisindeki diğer kişilerle temas kurmasına imkân tanınabilir. Sağlanan güvenlik seviyesi çerçevesinde, barındırılan kişilerin gereksinimlerine uygun biçimde ferdi veya toplu iyileştirme programları icra edilir.

Yüksek Güvenlikli Kapalı Ceza İnfaz Kurumları ve Sevk Şartları

5275 sayılı Kanunun 9. maddesine göre yüksek güvenlikli kapalı ceza infaz kurumları; iç ve dış güvenlik personeline sahip, firara karşı teknik ve fiziki engellerle tahkim edilmiş, oda ve koridor kapıları sürekli kapalı tutulan, sıkı güvenlik rejimine tabi hükümlülerin bir veya üç kişilik odalarda barındırıldığı kurumlardır. Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûm olanlar ile ceza süresine bakılmaksızın suç işlemek amacıyla örgüt kurmak, yönetmek veya örgüt faaliyeti çerçevesinde Türk Ceza Kanununda düzenlenen insanlığa karşı suçlar, kasten öldürme, uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti, Devletin güvenliğine karşı suçlar ile Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlardan mahkûm olanların cezaları bu kurumlarda infaz edilir.

Eylem ve tutumları nedeniyle tehlikeli halde bulunan, özel gözetim ve denetim altında bulundurulması gerekli görülenler ile bulundukları kurumlarda düzen ve disiplini bozan veya iyileştirme tedbir, araç ve usullerine ısrarla karşı koyan hükümlüler de yüksek güvenlikli kapalı ceza infaz kurumlarına sevk edilir. Yüksek güvenlikli kurumların ihtiyacı karşılamada yetersiz kalması halinde, diğer kapalı ceza infaz kurumlarının yüksek güvenlikli bölümlerinden yararlanılır.

Müebbet hapis cezasına hükümlü olanların koşullu salıverilme süresinin üçte ikisini, süreli hapis cezasına mahkûm olanların toplam cezalarının üçte birini, tehlikeli tutum sergileyen veya disiplin bozan hükümlülerin ise geriye kalan toplam cezalarının üçte birini bu kurumlarda iyi halli geçirmeleri şartıyla tutum ve kişiliklerine uygun diğer ceza infaz kurumlarına gönderilmelerine karar verilebilir.

Kadın, Çocuk ve Gençlik Kapalı İnfaz Kurumları

5275 sayılı Kanunun 10. maddesi gereğince kadın kapalı ceza infaz kurumlarında iç güvenlik görevlileri kadın personelden oluşturulur. Bu amaçla kurulmuş kurumların yetersiz kalması durumunda, kadın hükümlülerin cezaları diğer infaz kurumlarının erkek hükümlülerin kaldığı kısımlarla bağlantısı bulunmayan bölümlerinde infaz edilir.

Çocuk kapalı ceza infaz kurumları; çocuk tutuklular ile çocuk eğitimevlerinden disiplin veya diğer nedenlerle kapalı kurumlara nakline karar verilen çocukların barındırıldığı, eğitim ve öğretime dayalı tesislerdir. 12-18 yaş grubundaki çocuklar, cinsiyetleri ve fiziki gelişim durumları gözetilerek bu kurumların ayrı bölümlerinde tutulur. Kendilerine özgü kurumun bulunmadığı durumlarda çocuklar kapalı ceza infaz kurumlarının çocuk bölümlerine; ayrı bölüm bulunmadığında ise kız çocukları kadın kapalı ceza infaz kurumlarının bir bölümüne veya diğer kapalı kurumların kendilerine ayrılan kısımlarına yerleştirilir.

Cezanın infazına başlandığı tarihte on sekiz yaşını bitirmiş olup yirmi bir yaşını doldurmamış genç hükümlüler, eğitim ve öğretim esasına dayanan gençlik kapalı ceza infaz kurumlarında barındırılır. Müstakil kurum bulunmaması durumunda bu kişiler diğer kapalı ceza infaz kurumlarının gençlere ayrılan bölümlerine alınır. 5275 sayılı Kanunun 9. maddesi kapsamına giren genç hükümlülerin cezaları ise gençlik kapalı ceza infaz kurumlarının güvenlikli bölümlerinde yerine getirilir.

Açık Ceza İnfaz Kurumları ve Açığa Ayrılma Rejimi

5275 sayılı Kanunun 14. maddesi kapsamında açık ceza infaz kurumları, barındırılan hükümlülerin topluma yeniden kazandırılması amacıyla meslek edinmelerine ve iş yurtlarında çalıştırılmalarına ağırlık verilen infaz alanlarıdır. Bu kurumlarda firarı engelleyici barikatlar veya haricî güvenlik personeli yer almayıp düzen, kurum personelinin gözetimi vasıtasıyla temin edilir. Yasal düzenleme gereğince açık kurumlar, ihtiyaca bağlı olarak kadın açık veya gençlik açık ceza infaz kurumları biçiminde de tesis edilebilir.

Hükümlülerin cezaları belirli durumlarda doğrudan açık ceza infaz kurumunda çektirilir. Bu çerçevede kasıtlı eylemlerden mahkûm olup toplam cezası üç yıl veya daha az bulunanlar ile taksirli suçlardan toplam beş yıl veya daha az hapis cezası alanlar doğrudan açık kuruma alınır. Ancak terör, örgütlü suçlar, cinsel dokunulmazlığı ihlal suçları, ikinci kez tekerrür hükümleri uygulananlar ve koşullu salıverilmesi geri alınarak cezası aynen infaz edilenler bu imkândan yararlanamaz. Bunun yanı sıra ödenmeyen adli para cezalarının hapse dönüştürülmesi hali ile 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu kapsamındaki tazyik hapisleri de doğrudan açık kurumlarda infaz edilmektedir.

Toplam on yıl ve daha fazla hapis cezasına mahkûm olanlar ile terör suçları, örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlar, kasten öldürme, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ve uyuşturucu imal ve ticareti suçlarından mahkûm olanların kapalı ceza infaz kurumundan açık kuruma ayrılmalarına ilişkin idare ve gözlem kurulu kararları infaz hâkiminin onayından sonra yürürlüğe girer.

Açık ceza infaz kurumunda bulunan hükümlülerden firar edenler, başka bir fiilden tutuklananlar, kınama dışındaki bir disiplin cezası kesinleşenler veya disiplin cezası kesinleşmemiş olsa dahi fiili kurum düzeni ya da kişi güvenliği bakımından tehlike oluşturanlar idare ve gözlem kurulu kararıyla kapalı kurumlara iade edilir. Açık ceza infaz kurumu şartlarına veya çalışma koşullarına uyum sağlayamayacağı belirlenen hükümlüler ise idare ve gözlem kurulu kararı ile birlikte infaz hâkiminin onayıyla kapalı kurumlara gönderilir.

Çocuk Eğitimevleri ve İnfaz Kuralları

5275 sayılı Kanunun 15. maddesi uyarınca çocuk eğitimevleri; çocuk hükümlülerin eğitilmeleri, meslek edinmeleri ve yeniden toplumla bütünleştirilmeleri amaçlarıyla cezalarının infaz edildiği tesislerdir. Firara karşı fiziki engeli bulunmayan bu tesislerde güvenlik, iç güvenlik görevlilerinin gözetim ve sorumluluğunda yürütülür. Haklarında tutuklama kararı bulunanlar ile Kanunun 11. maddesi kapsamına giren çocuklar haricinde, çocuk eğitimevlerindeki hükümlüler kapalı ceza infaz kurumlarına gönderilmez.

Kurum içinde veya dışında herhangi bir eğitim ve öğretim programına devam eden ve on sekiz yaşını dolduran çocuk hükümlülerin, eğitimlerini tamamlayabilmeleri amacıyla yirmi bir yaşını bitirinceye kadar bu tesislerde kalmalarına izin verilebilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy